Gỡ tâm lý sợ sai để khơi thông khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Tại phiên thảo luận ở Tổ 13 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh An Giang và Quảng Trị) chiều 4/8 về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (dự thảo Nghị quyết), các đại biểu cơ bản tán thành với sự cần thiết ban hành Nghị quyết.

Đại biểu cũng đề nghị hoàn thiện các quy định về miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro khách quan nhằm tháo gỡ tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Mở rộng phạm vi điều chỉnh, làm rõ "rủi ro khách quan"

ĐBQH Nguyễn Phương Tuấn (An Giang) cho biết, qua hơn 7 năm theo dõi, giám sát thực tiễn cho thấy, rào cản lớn nhất đối với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hiện nay không phải là thiếu nguồn lực tài chính mà là tâm lý sợ rủi ro, sợ sai, sợ trách nhiệm của đội ngũ nghiên cứu, cán bộ quản lý và cả doanh nghiệp.

ĐBQH Nguyễn Phương Tuấn (An Giang) phát biểu

Theo đại biểu, hoạt động nghiên cứu khoa học và thử nghiệm công nghệ mới luôn mang tính bất định, có độ trễ và tỷ lệ rủi ro rất cao; không ít đề tài có thể trải qua nhiều lần thử nghiệm nhưng vẫn chưa đạt kết quả như kỳ vọng. Vì vậy, nếu vẫn áp dụng tư duy quản lý hành chính, yêu cầu dự án nghiên cứu phải bảo đảm thành công tuyệt đối hoặc bảo toàn vốn trong mọi trường hợp thì sẽ khó đạt mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Để Nghị quyết của Quốc hội thực sự trở thành hành lang pháp lý khuyến khích các nhà khoa học, doanh nghiệp và cán bộ quản lý dám đổi mới, sáng tạo, đại biểu Nguyễn Phương Tuấn đề xuất 5 vấn đề:

Trước hết, về phạm vi điều chỉnh, thay cụm từ "ứng dụng khoa học, công nghệ" bằng "hoạt động khoa học, công nghệ" trong toàn bộ dự thảo Nghị quyết.

ĐBQH Nguyễn Danh Tú (An Giang) phát biểu.

Theo đại biểu, khái niệm "hoạt động khoa học, công nghệ" sẽ bao quát toàn bộ chuỗi giá trị từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, sản xuất thử nghiệm, chế tạo mẫu, chuyển giao công nghệ đến phát triển hạ tầng số và các hệ thống dùng chung. "Nếu chỉ giới hạn ở “ứng dụng” thì phạm vi quá hẹp, chưa tạo động lực cho các chủ thể tham gia nghiên cứu".

Bên cạnh đó, đại biểu cho rằng, dự thảo Nghị quyết đang thiếu tiêu chí pháp lý để xác định thế nào là "rủi ro khách quan", trong khi đây lại là căn cứ quan trọng để xem xét miễn trừ trách nhiệm.

Đại biểu Nguyễn Phương Tuấn cũng đề nghị bổ sung ngay tại Điều 4 khái niệm: rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những rủi ro khách quan phát sinh mặc dù tổ chức, cá nhân đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa nhưng vẫn không thể ngăn chặn hoặc khắc phục.

Các đại biểu Đoàn ĐBQH Quảng Trị tham dự phiên thảo luận ở tổ, chiều 4/8

Theo đại biểu, quy định này sẽ tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để các cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ xem xét loại trừ trách nhiệm hình sự khi xảy ra sự cố hoặc thất bại trong nghiên cứu. Đại biểu đề nghị Nghị quyết cần khẳng định nguyên tắc bảo vệ cả nghiên cứu cơ bản. "Việc không tạo ra sản phẩm ứng dụng hay hiệu quả kinh tế trực tiếp không thể là căn cứ để từ chối áp dụng cơ chế miễn trừ nếu nhiệm vụ nghiên cứu được thực hiện đúng quy trình, đúng mục tiêu và trung thực". Nhấn mạnh điều này, đại biểu đồng thời cho rằng, muốn làm chủ công nghệ lõi thì Việt Nam phải đầu tư nhiều hơn cho nghiên cứu cơ bản.

Cần cơ chế đặc thù cho AI, bán dẫn

Một nội dung khác được đại biểu Nguyễn Phương Tuấn quan tâm là bổ sung cơ chế đặc thù đối với các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI) và chip bán dẫn.

Theo đại biểu, AI có đặc tính "hộp đen", thuật toán có khả năng tự học nên rất khó dự báo mọi tình huống phát sinh. Nếu nhà phát triển đã tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn về kỹ thuật, an toàn và an ninh mạng nhưng vẫn xảy ra sự cố do đặc tính tự học của thuật toán thì cần được xem xét miễn trừ trách nhiệm.

Đối với công nghiệp bán dẫn, đại biểu Nguyễn Phương Tuấn cho rằng, việc sản xuất chip phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu rất phức tạp. Những thiệt hại phát sinh do đứt gãy chuỗi cung ứng nguyên liệu hoặc thiết bị chuyên dụng là yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của doanh nghiệp và nhà khoa học, vì vậy cũng cần được đưa vào phạm vi áp dụng cơ chế đặc thù.

ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ (Quảng Trị) phát biểu

Bổ sung đối tượng được miễn trừ trách nhiệm

Đại biểu Nguyễn Phương Tuấn cũng lưu ý, dự thảo Nghị quyết hiện mới tập trung bảo vệ người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ mà chưa có cơ chế đối với cán bộ quản lý và hội đồng thẩm định.

Theo đại biểu, trên thực tế, nhiều cán bộ giao nhiệm vụ, hội đồng khoa học, đơn vị quản lý quỹ hay nghiệm thu đề tài vẫn e ngại rủi ro pháp lý nên không dám phê duyệt các dự án có tính đột phá, dẫn đến tình trạng có kinh phí nhưng không giải ngân được.

"Nếu chỉ miễn trừ cho người nghiên cứu mà bỏ quên người thẩm định thì bộ máy vẫn sẽ trì trệ, vẫn sợ không dám làm". Do đó, đại biểu đề nghị dự thảo Nghị quyết cần quy định rõ cán bộ thực hiện các khâu tuyển chọn, giao nhiệm vụ, thẩm định, quản lý quỹ và nghiệm thu cũng được xem xét miễn trừ trách nhiệm hình sự nếu thiệt hại phát sinh từ rủi ro khách quan và không có động cơ vụ lợi, tham nhũng.

Để bảo đảm tính khả thi, đại biểu cũng kiến nghị Quốc hội giao Chính phủ sớm ban hành Bộ tiêu chí định lượng nhận diện rủi ro khách quan và hướng dẫn đánh giá mức độ tuân thủ. Đây sẽ là căn cứ thống nhất cho hoạt động thanh tra, kiểm tra và tố tụng khi xem xét các vụ việc liên quan.

Đánh giá doanh nghiệp nhà nước theo cả giai đoạn, không theo từng dự án

ĐBQH Hồ Đức Thắng (An Giang) cho rằng, đối với khu vực kinh tế nhà nước, doanh nghiệp nhà nước (DNNN), điều mà họ lo ngại nhất không phải là quy định về miễn trừ trách nhiệm hình sự mà là cách đánh giá hiệu quả hoạt động.

ĐBQH Hồ Đức Thắng (An Giang) phát biểu

Theo đại biểu, dự thảo Nghị quyết hiện vẫn đặt ra yêu cầu các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hay ứng dụng khoa học, công nghệ phải mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, đồng thời không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả nếu có thiệt hại.

"Về bản chất, quy định này mới chỉ bảo vệ người thành công. Trong khi hoạt động đổi mới sáng tạo không thể trăm trận trăm thắng". Vì vậy, đại biểu đề nghị việc đánh giá DNNN cần được thực hiện theo tổng thể và trong cả một giai đoạn, chẳng hạn chu kỳ 5 năm, thay vì đánh giá từng dự án riêng lẻ.

Theo đại biểu, trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, nhiều dự án có thể thua lỗ trong giai đoạn đầu nhưng đem lại hiệu quả lớn sau đó. Nếu doanh nghiệp triển khai 20 dự án, 18 dự án không thành công nhưng 2 dự án tạo lợi nhuận đủ bù đắp và giúp bảo toàn, phát triển vốn thì vẫn cần được đánh giá tích cực.

ĐBQH Trương Hồ Hải (An Giang) phát biểu

Bên cạnh đó, đại biểu cho rằng, cần tách bạch giữa các nhiệm vụ kinh doanh và các nhiệm vụ chính trị mà DNNN được giao. Những dự án phục vụ mục tiêu chiến lược quốc gia cần có cơ chế bảo vệ riêng, không chỉ dừng ở miễn trừ trách nhiệm hình sự.

Đại biểu dẫn ví dụ, việc đầu tư hạ tầng AI đòi hỏi chi phí rất lớn nhưng công nghệ có thể nhanh chóng lạc hậu chỉ sau vài năm. Nếu doanh nghiệp thực hiện đúng quy trình, không vụ lợi nhưng công nghệ thay đổi nhanh khiến dự án giảm hiệu quả thì cũng cần được xem xét bảo vệ.

Cuối cùng, đại biểu đề nghị việc xem xét trách nhiệm phải căn cứ vào bối cảnh và điều kiện tại thời điểm ra quyết định, thay vì đánh giá bằng kết quả sau cùng. Đồng thời, cần mở rộng khái niệm bất khả kháng, bổ sung các yếu tố như biến động công nghệ, đứt gãy chuỗi cung ứng và thay đổi địa chính trị để có cơ sở xem xét miễn trừ phù hợp.

Đan Thanh; Ảnh: Xuân Quý