Hồ sơ số 52/2026: Một ngôi mộ gió và gần 60 năm mong tìm người từng là lính trinh sát hy sinh tại Quảng Trị

Gần 60 năm qua, gia đình liệt sĩ Nguyễn Trường Hon vẫn đau đáu tìm kiếm hài cốt người con của quê hương Xuân Ninh đã hy sinh tại chiến trường Quảng Trị.

Dấu tích nơi an táng ban đầu được cho là đã bị bom đạn san phẳng, khiến hành trình tìm kiếm càng trở nên mong manh. Tháng Bảy năm 2026, người cháu ruột Nguyễn Quyết Tiến gửi đơn tới Dự án TTU-VWAI, mang theo niềm hy vọng từ hồ sơ lưu trữ và mẫu ADN của thân nhân.

1. Người thanh niên gác lại việc đèn sách và ra trận ở tuổi 18

Liệt sĩ Nguyễn Trường Hon sinh năm 1947, quê thôn Lộc Long, xã Xuân Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình; nay thuộc xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị. Theo bản trích lục hồ sơ liệt sĩ số TC-LS-674, ông nhập ngũ tháng 7/1965, khi vừa tròn 18 tuổi.

Nguyễn Trường Hon sinh ra trong một gia đình nghèo, sớm mồ côi mẹ. Tuổi thơ thiếu thốn khiến ông phải lam lũ lao động từ nhỏ. Người thân vẫn nhớ một kỷ niệm: trong một lần đứng xay lúa, tay cối va mạnh làm gãy khoảng một phần tư chiếc răng cửa. Dấu vết ấy theo ông suốt những năm tháng trưởng thành và có thể là một đặc điểm nhận dạng quan trọng nếu việc tìm kiếm, giám định hài cốt sau này có kết quả.

Trong ký ức gia đình, chàng trai Nguyễn Trường Hon thông minh, học giỏi, chăm chỉ, hiền lành và luôn yêu thương các anh chị em. Ông có khuôn mặt sáng, tính tình ít nói, khiêm nhường. Khi vừa biết rung động trước một người con gái cùng làng, Nguyễn Trường Hon đã gác lại đèn sách và những dự định riêng để lên đường nhập ngũ.

Chiến tranh đã khiến những rung động đầu đời ấy mãi mãi chỉ còn là một kỷ niệm chưa kịp gọi thành tên. Người lính trẻ ra đi khi chưa lập gia đình và cũng không có con.

Theo hồ sơ hiện có, liệt sĩ Nguyễn Trường Hon là binh nhất, chiến sĩ thuộc Đại đội 2, chuyên làm nhiệm vụ trinh sát. Ông từng tham gia nhiều trận đánh ác liệt tại chiến trường Quảng Trị. Đơn vị của chiến sĩ Nguyễn Trường Hon có thời gian đóng quân ở khu vực bờ Bắc sông Bến Hải. Thời điểm đó, ông Nguyễn Văn Quyền là đại đội trưởng, ông Nguyễn Bá Tới (hoặc Tợi) là tiểu đội trưởng. Cả hai ông đều là người cùng làng với chiến sĩ Hon và đều đã mất từ lâu.

2. Chuyến trinh sát cuối cùng về phía Cửa Việt

Nguyễn Trường Hon hy sinh ngày 14/7/1967 tại mặt trận phía Nam. Trong một chuyến đi trinh sát, nắm tình hình đối phương tại khu vực Cửa Việt, ông bị thương, rơi vào tay đối phương và hy sinh trong hoàn cảnh đặc biệt đau thương.

Gia đình được nghe kể rằng thi hài của Nguyễn Trường Hon không còn nguyên vẹn. Phần thi hài được đồng đội tìm thấy đã được đưa về an táng tại một nghĩa trang của đơn vị hoặc của mặt trận. Sau đó, khu vực nghĩa trang bị bom B-52 đánh trúng; các phần mộ vừa được chôn cất bị cày xới, san phẳng và trộn lẫn vào đất đá.

Một phần di thể khác được cho là đã được người dân Cửa Việt bí mật chôn cất trong đêm. Tuy nhiên, trải qua nhiều năm chiến tranh, địa hình biến đổi và nhân chứng ngày càng thưa vắng, gia đình chưa thể xác định chính xác địa điểm.

Những chi tiết trên hiện chủ yếu dựa vào ký ức của thân nhân và lời kể từ những người đi trước, cần tiếp tục được kiểm chứng bằng hồ sơ quân đội, tài liệu của đơn vị, bản đồ chiến trường, danh sách an táng và lời kể của các cựu chiến binh từng hoạt động tại khu vực Bến Hải – Cửa Việt trong tháng 7/1967.

Giấy báo tử số 205, ngày 22/8/1967, do Tỉnh đội Quảng Bình – Quân khu 4 cấp. Hồ sơ chưa ghi rõ nơi an táng. Sau ngày đất nước thống nhất, người thân đã nhiều lần vào chiến trường xưa tìm kiếm nhưng không thấy phần mộ, cũng không xác định được vị trí nghĩa trang ban đầu.

3. Một ngôi mộ gió chờ người lính trở về…

Khi những cuộc tìm kiếm chưa mang lại kết quả, gia đình dựng cho liệt sĩ Nguyễn Trường Hon một ngôi mộ gió. Trên mộ có hình lá cờ mang dòng chữ “Quyết thắng” như một biểu tượng về cuộc đời người chiến sĩ đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho đất nước.

Gia đình cũng đã lấy mẫu ADN thân nhân liệt sĩ để phục vụ việc lưu trữ, phân tích và đối sánh dữ liệu. Đây là một bước đi quan trọng, mở thêm hy vọng xác định danh tính trong trường hợp phát hiện hài cốt hoặc có mẫu sinh phẩm phù hợp tại các nghĩa trang liệt sĩ.

Trong những ngày cả nước hướng về kỷ niệm Ngày Thương binh – Liệt sĩ, lá đơn của ông Nguyễn Quyết Tiến không chỉ là lời khẩn cầu của một gia đình. Đó còn là tiếng gọi từ ký ức, gửi tới những đồng đội từng thuộc Đại đội 2, những chiến sĩ từng hoạt động ở bờ Bắc sông Bến Hải và khu vực Cửa Việt năm 1967, cùng các cơ quan, đơn vị đang lưu giữ hồ sơ liên quan.

Hưởng ứng “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, mỗi trang hồ sơ được mở lại, mỗi nhân chứng được kết nối và mỗi mẫu ADN được đối sánh đều có thể thắp lên một tia hy vọng.

Gần 60 năm đã trôi qua, người chiến sĩ trinh sát Nguyễn Trường Hon vẫn chưa trở về với quê mẹ. Nhưng trong ngôi nhà ở thôn Lộc Long, nén hương trên ngôi mộ gió vẫn được thắp sáng.

Gia đình vẫn tin rằng, bằng trách nhiệm, khoa học và nghĩa tình đồng đội, một ngày nào đó hành trình tìm kiếm sẽ có lời hồi đáp, để người liệt sĩ trẻ tuổi được trở về quê hương trong vòng tay của những người thân đã chờ đợi ông suốt gần trọn một đời người.

Hà Nội, 29/7/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)

Đặng Vương Hưng