Hồ sơ số 51/2026: Ba thế hệ thờ cúng và 50 năm đi tìm dấu vết liệt sĩ Bùi Minh Hoạt

Hơn nửa thế kỷ kể từ ngày liệt sĩ Bùi Minh Hoạt hy sinh, việc tìm kiếm nơi ông nằm lại đã được trao truyền qua ba thế hệ trong một gia đình ở thị trấn Phùng, huyện Đan Phượng, Hà Nội. Sau hơn 50 năm tìm kiếm, gặp đồng đội và tra cứu tài liệu chiến tranh nhưng chưa có kết quả, ông Nguyễn Hà Thọ vẫn không nguôi hy vọng. Một lá thư vừa được gửi tới Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh”, mong những tư liệu còn mâu thuẫn sẽ được giải mã bằng phương pháp khoa học.

1- Ba thế hệ gìn giữ một bàn thờ liệt sĩ

Trong lá thư gửi Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI), ông Nguyễn Hà Thọ, sinh năm 1965, hiện ở thị trấn Phùng, huyện Đan Phượng, Hà Nội, cho biết mình là cháu gọi liệt sĩ Bùi Minh Hoạt bằng cậu và đang trực tiếp đảm nhiệm việc thờ cúng liệt sĩ.

Ông bà ngoại của ông Thọ là cụ Bùi Văn Hồ và cụ Bùi Thị Mai, trước đây sinh sống tại số 15 phố Nguyễn Thái Học, thị trấn Phùng, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây cũ, bằng nghề buôn bán nhỏ. Hai cụ chỉ sinh được hai người con: một người con gái, sau này là mẹ ông Nguyễn Hà Thọ, và người con trai Bùi Minh Hoạt.

Gia đình ông Thọ cũng là một gia đình giàu truyền thống cách mạng. Cha ông từng là bộ đội tham gia cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, sau đó tiếp tục góp sức trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Khi trở về đời thường, ông về nghỉ hưu tại địa phương. Mẹ ông Thọ từng làm nghề thêu tại hợp tác xã, sau chuyển sang buôn bán tự do để chăm lo cuộc sống gia đình và phụng dưỡng cha mẹ.

Sau ngày người em trai Bùi Minh Hoạt nhập ngũ và hy sinh, bà luôn sống cùng, chăm sóc cha mẹ và thay em gìn giữ nếp nhà. Năm 1985, hai cụ lần lượt qua đời. Về sau, cha mẹ ông Nguyễn Hà Thọ cũng lần lượt mất vì tuổi cao. Việc hương khói cho liệt sĩ từ thế hệ ông bà, cha mẹ được trao lại cho những người cháu.

“Đến lượt chúng tôi là thế hệ thứ 3 đảm nhiệm việc thờ cúng liệt sĩ”, ông Thọ viết.

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy việc thờ cúng liệt sĩ Bùi Minh Hoạt không chỉ được gìn giữ bằng tình cảm ruột thịt mà còn tiếp nối từ truyền thống yêu nước của cả gia đình. Người cha từng đi qua hai cuộc kháng chiến; người mẹ tảo tần lao động, phụng dưỡng cha mẹ và thờ cúng người em đã hy sinh; nay những người con lại tiếp tục hành trình tìm kiếm. Một bàn thờ được gìn giữ qua ba thế hệ không chỉ là không gian tâm linh của riêng gia đình, mà còn là nơi trao truyền ký ức, lòng biết ơn và trách nhiệm đối với người đã hiến dâng tuổi trẻ cho Tổ quốc.

2- Mười năm đi tìm giữa những thông tin chưa trùng khớp

Khoảng mười năm qua, ông Nguyễn Hà Thọ đã gửi đơn tới nhiều cơ quan quân đội, tìm kiếm trên các diễn đàn cựu chiến binh và tham gia nhiều nhóm hỗ trợ thân nhân liệt sĩ. Ông từng liên hệ với những cá nhân và cộng đồng chuyên sưu tầm kỷ vật, tra cứu hồ sơ chiến tranh; đồng thời tìm đến một số cựu chiến binh có tên trong những danh sách liên quan đến đơn vị của người cậu.

Tuy nhiên, kết quả nhận được vẫn chỉ là những văn bản xác nhận chưa tìm thấy thông tin phần mộ.

Tháng 9/2017, Phòng Chính sách, Cục Chính trị Quân khu 7 cho biết đã tra lục danh sách liệt sĩ và danh sách mộ tại các nghĩa trang thuộc địa bàn Quân khu 7, nhưng chưa tìm thấy tên và phần mộ liệt sĩ Bùi Minh Hoạt.

Tháng 10/2017, Cục Chính sách, Tổng cục Chính trị cũng trả lời rằng cơ sở dữ liệu quân nhân hy sinh, từ trần, mất tin chưa có hồ sơ của liệt sĩ. Phiên hiệu P2 chưa được giải mã đầy đủ nên chưa có đủ căn cứ chỉ đạo các đơn vị, địa phương liên quan kiểm tra, xác minh.

Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh sau đó tiếp tục rà soát hồ sơ và phối hợp kiểm tra tại các nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn, nhưng vẫn không tìm thấy thông tin. Cơ quan chức năng nhận định phiên hiệu P2 ghi trong giấy báo tử không thuộc đơn vị do Bộ Tư lệnh Thành phố quản lý.

Trong quá trình tự tra cứu, ông Thọ còn tìm thấy một số tài liệu do phía Mỹ thu giữ tại Tây Nguyên trong năm 1968, trong đó có tên được cho là của ông Bùi Minh Hoạt. Một hồ sơ được cho là thu tại Pleiku ngày 15/3/1968; một tài liệu khác thu tại chiến trường B3 ngày 13/5/1968. Tuy nhiên, thông tin về thời gian, địa bàn và hoàn cảnh hy sinh trong những tài liệu này lại không hoàn toàn trùng khớp với giấy báo tử của gia đình.

Sự khác biệt ấy chưa thể dùng để bác bỏ hay khẳng định bất cứ nguồn tư liệu nào. Trong chiến tranh, giấy tờ có thể được lập muộn, phiên hiệu đơn vị có thể thay đổi hoặc được mã hóa; địa bàn hoạt động, nơi hy sinh, nơi an táng ban đầu và nơi quy tập cũng có thể thuộc những khu vực khác nhau. Vì vậy, các nguồn tài liệu cần được đối chiếu đồng thời với hồ sơ quân nhân, nhật ký đơn vị, danh sách quân số, báo cáo trận đánh, tài liệu thu giữ và bản đồ quân sự cùng thời kỳ.

Gia đình còn lưu giữ một kỷ vật đặc biệt: lá thư liệt sĩ gửi về trước ngày “đi B”. Trên trang giấy đã cũ, nét mực xanh nhạt dần theo năm tháng nhưng vẫn còn nhận ra lời chào cha mẹ và dòng ghi chú “Đang giữa Trường Sơn”, đề ngày 25/4/1967. Đối với gia đình, đó không chỉ là kỷ vật mà còn là dấu mốc cho thấy hành trình vào chiến trường của người lính trẻ.

Ông Thọ cũng phát hiện hòm thư của liệt sĩ Nguyễn Phú Vũ có những điểm tương đồng với hòm thư của cậu mình và hai người có thể cùng đi B trong một đợt. Liệt sĩ Nguyễn Phú Vũ được cho là đã hy sinh ở khu vực Đường 14, Gia Lai. Đây là một chi tiết cần tiếp tục kiểm chứng, nhưng có thể mở thêm hướng nghiên cứu về tuyến hành quân, đơn vị tiếp nhận và địa bàn hoạt động của liệt sĩ Bùi Minh Hoạt trước khi vào miền Đông Nam Bộ.

3- Để hy vọng được đặt trên nền tảng khoa học

Mười năm tìm kiếm cũng là mười năm ông Nguyễn Hà Thọ đi qua nhiều trạng thái: hy vọng, chờ đợi rồi thất vọng. Có thời điểm, ông rời các hội nhóm, ngừng chia sẻ tài liệu vì sợ những thông tin chưa được kiểm chứng có thể khiến các gia đình liệt sĩ tốn thêm thời gian, tiền bạc và nuôi hy vọng không có căn cứ.

Nỗi trăn trở ấy rất đáng được chia sẻ. Hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ cần sự kiên trì và niềm tin, nhưng cũng đòi hỏi thái độ thận trọng, khoa học. Mỗi địa danh, phiên hiệu, ngày tháng hay lời kể của nhân chứng đều chỉ là một phần của hồ sơ. Muốn đi đến kết luận cần tập hợp nhiều nguồn độc lập, xác định mức độ tin cậy và kiểm chứng bằng khảo sát thực địa, công nghệ bản đồ, dữ liệu quy tập và giám định ADN. Ngày 30/6/2026 ông Thọ đã được chính quyền địa phương sở tại mời làm thu nhận AND).

Dẫu từng có lúc muốn dừng lại, khi biết về “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” cùng hoạt động của Dự án TTU-VWAI, gia đình ông Thọ lại có thêm hy vọng. Ông mong các tài liệu phía Mỹ thu giữ sẽ được dịch, giải mã và đối chiếu với hồ sơ trong nước; phiên hiệu P2 được xác định; những người cùng đơn vị hoặc cùng đợt đi B được kết nối để từng bước thu hẹp địa bàn tìm kiếm.

Trường hợp liệt sĩ Bùi Minh Hoạt hiện đặt ra một số hướng nghiên cứu cần thiết: xác minh nhân thân trong hai bộ tài liệu thu giữ năm 1968; giải mã phiên hiệu P2; kiểm tra mối liên hệ giữa địa bàn B3 – Pleiku – Đường 14 với chiến trường miền Đông Nam Bộ; rà soát danh sách cán bộ, chiến sĩ cùng đợt đi B năm 1967; đồng thời đối chiếu các đợt quy tập hài cốt chưa xác định được danh tính tại khu vực liên quan.

Tháng Bảy lại về. Trên bàn thờ của gia đình ở thị trấn Phùng, khói hương vẫn được thắp lên cho người cậu đã rời quê hương từ tuổi đôi mươi. Sau hơn nửa thế kỷ, điều những người cháu mong mỏi không chỉ là tìm được một ngôi mộ, mà còn là trả lại cho liệt sĩ một địa danh cụ thể, một hành trình chiến đấu đầy đủ và một nơi yên nghỉ có tên mình.

Lá thư của ông Nguyễn Hà Thọ vì thế không chỉ là lời đề nghị trợ giúp của một gia đình. Đó còn là tiếng nói của biết bao thân nhân đang giữ gìn những giấy báo tử, lá thư cũ và kỷ vật chiến trường như giữ lấy sợi dây cuối cùng nối với người đã khuất. Trách nhiệm của hôm nay là trân trọng từng sợi dây ký ức ấy, kết nối chúng bằng khoa học và nghĩa tình, để những người đã hy sinh cho Tổ quốc sớm được trở về trong vòng tay quê hương.

Hà Nội, 28/7/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)

Đặng Vương Hưng