Góc nhìn văn hóa: Trách nhiệm thiêng liêng đối với người có công với nước

Khát vọng đưa người đã khuất trở về quê hương

Theo thống kê, trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc và làm nhiệm vụ quốc tế, hơn 1,2 triệu cán bộ, chiến sĩ và đồng bào đã anh dũng hy sinh. Đến nay, cả nước vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và gần 300.000 liệt sĩ đang an táng tại các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính. Hậu quả của chiến tranh không chỉ được đo đếm bằng những tổn thất về vật chất hay con người. Điều sâu xa hơn là những đứt gãy trong ký ức gia đình, trong mối liên hệ giữa các thế hệ và trong nhu cầu hướng về cội nguồn của mỗi con người. Bởi vậy, việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị, trách nhiệm của Nhà nước đối với người có công mà còn là một yêu cầu mang tính văn hóa và nhân văn sâu sắc.

Trong đời sống tinh thần của người Việt, quê hương không chỉ là nơi sinh ra mà còn là nơi con người hướng về trong suốt hành trình cuộc đời. Từ ngàn đời nay, văn hóa Việt Nam luôn đề cao mối quan hệ giữa con người với gia đình, dòng họ và quê hương bản quán. Người Việt quan niệm rằng, dù đi đâu, làm gì, cuối cùng con người vẫn mong được trở về với cội nguồn của mình.

Công an tỉnh Phú Thọ triển khai cao điểm thu nhận mẫu sinh phẩm ADN cho thân nhân liệt sĩ chưa xác nhận thông tin. (Ảnh: Truyền thông Vĩnh Phúc)

Chính vì thế, việc một người con của quê hương ngã xuống nơi chiến trường xa xôi nhưng chưa xác định được nơi an nghỉ hoặc chưa được gọi đúng tên luôn là nỗi day dứt không chỉ của gia đình mà còn của cả cộng đồng. Có những người mẹ đã dành cả cuộc đời đi tìm con. Có những người vợ mang theo nỗi nhớ chồng suốt hàng chục năm. Có những người con chưa một lần được gặp cha nhưng vẫn không ngừng tìm kiếm thông tin về nơi cha mình yên nghỉ. Những câu chuyện ấy cho thấy việc xác định danh tính liệt sĩ không đơn thuần là câu chuyện của quá khứ mà là nhu cầu hiện hữu trong đời sống xã hội hôm nay.

Ở một góc độ rộng hơn, mỗi liệt sĩ được xác định danh tính cũng đồng nghĩa với việc lịch sử được hoàn thiện thêm một phần. Mỗi cái tên được tìm lại là một trang ký ức được nối dài, là sự khẳng định rằng những hy sinh của các thế hệ đi trước luôn được đất nước ghi nhớ và tri ân.

Tuy nhiên, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ hiện đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức. Sau nhiều thập kỷ, nhiều nhân chứng lịch sử đã qua đời, tài liệu thất lạc, địa hình thay đổi do quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều khu vực từng là chiến trường ác liệt nay đã trở thành khu dân cư, công trình hạ tầng hoặc đất sản xuất. Trong khi đó, hài cốt liệt sĩ sau thời gian dài nằm trong lòng đất ngày càng khó thu được mẫu phục vụ giám định ADN.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải hành động nhanh hơn, quyết liệt hơn và ứng dụng mạnh mẽ hơn các thành tựu khoa học công nghệ để hỗ trợ công tác xác định danh tính liệt sĩ. Mỗi năm trôi qua đồng nghĩa với việc cơ hội tìm lại thông tin cho các liệt sĩ ngày càng ít đi. Vì vậy, đây không chỉ là nhiệm vụ của tương lai mà là việc cần được triển khai khẩn trương ngay từ hôm nay.

Xuất phát từ yêu cầu đó, Đảng, Nhà nước đã chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm đẩy mạnh công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ. Trong đó, việc ứng dụng công nghệ ADN và xây dựng cơ sở dữ liệu gen được xem là một bước tiến quan trọng, mở ra hướng đi mới cho nhiệm vụ đầy ý nghĩa này.

Ngân hàng Gen Liệt sĩ – ứng dụng tiến khoa học vì mục tiêu nhân văn

Tháng 7/2024, Bộ Công an triển khai Kế hoạch số 356/KH-BCA-C06 về thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính, từng bước xây dựng Ngân hàng Gen Liệt sĩ.

Sau một năm triển khai, lực lượng Công an đã phối hợp với các bộ, ngành và địa phương tổ chức hàng trăm đợt thu nhận mẫu ADN trên phạm vi cả nước; chuẩn hóa hàng trăm nghìn dữ liệu liên quan đến liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ; thu nhận gần 60.000 mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Từ nguồn dữ liệu này, các cơ quan chức năng đã xác định chính xác danh tính của nhiều liệt sĩ, mở ra hy vọng cho hàng trăm nghìn gia đình trên cả nước.

Điều đặc biệt là Ngân hàng Gen Liệt sĩ không đơn thuần là một dự án khoa học. Đây là sự kết hợp giữa công nghệ sinh học, dữ liệu số, quản trị dữ liệu hiện đại và các cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm phục vụ một mục tiêu mang tính nhân văn sâu sắc.

Nếu trước đây việc xác định danh tính liệt sĩ chủ yếu dựa vào hồ sơ, tư liệu lịch sử hoặc lời kể của nhân chứng thì ngày nay khoa học công nghệ đang tạo thêm một công cụ có độ chính xác cao để hỗ trợ công tác này. Mỗi mẫu ADN được thu nhận không chỉ là dữ liệu sinh học mà còn là một cơ hội để một gia đình tìm lại người thân, để một liệt sĩ được gọi đúng tên và để một phần lịch sử được khôi phục.

Chiến dịch “500 ngày đêm” – sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị

Nhằm tạo bước đột phá trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ, Chính phủ đã phát động Chiến dịch “500 ngày đêm” đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027.

Điểm nổi bật của chiến dịch là sự huy động đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Từ Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Nội vụ đến các địa phương, các cơ quan khoa học, các đơn vị giám định ADN và các ban chỉ đạo các cấp đều cùng tham gia thực hiện một mục tiêu chung.

Đảng ủy, UBND phường Vĩnh Phúc (Phú Thọ) tổ chức hành trình về nguồn tại địa chỉ đỏ nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026). (Ảnh: Truyền thông Vĩnh Phúc)

Chiến dịch đặt ra những mục tiêu rất cụ thể như tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; lấy mẫu đối với khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; hoàn thiện và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ phục vụ công tác đối sánh; đồng thời đẩy mạnh rà phá bom mìn, vật liệu nổ tại các địa bàn trọng điểm để phục vụ công tác tìm kiếm.

Có thể thấy, Ngân hàng Gen Liệt sĩ và Chiến dịch “500 ngày đêm” không phải là hai nhiệm vụ tách rời mà bổ trợ cho nhau trong một chiến lược tổng thể nhằm giải quyết một trong những vấn đề còn tồn đọng sau chiến tranh. Một bên tạo nền tảng dữ liệu và công cụ khoa học; một bên huy động sức mạnh của toàn hệ thống chính trị để triển khai đồng bộ các giải pháp tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính.

Mỗi mẫu ADN được thu nhận, mỗi dữ liệu được chuẩn hóa, mỗi danh tính liệt sĩ được xác định không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn góp phần lan tỏa các giá trị nhân văn trong xã hội. Đó là sự lan tỏa của lòng biết ơn, của tinh thần trách nhiệm, của tình yêu quê hương đất nước và của niềm tin rằng những người đã hy sinh vì Tổ quốc sẽ không bao giờ bị lãng quên.

Trong dòng chảy của lịch sử dân tộc, có những giá trị không bao giờ thay đổi. Lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc là một trong những giá trị như thế. Nếu trước đây, sự tri ân được gửi gắm qua những nén hương, những nghĩa trang hay những tượng đài tưởng niệm, thì hôm nay, khoa học công nghệ và chuyển đổi số đang mở ra những phương thức mới để tiếp nối truyền thống ấy. Ngân hàng Gen Liệt sĩ và Chiến dịch 500 ngày đêm vì thế không chỉ là những chương trình hành động mang ý nghĩa chuyên môn, mà còn là biểu tượng cho sự gặp gỡ giữa truyền thống và hiện đại, giữa đạo lý dân tộc và thành tựu khoa học, góp phần lan tỏa những giá trị nhân văn tốt đẹp của Việt Nam trong thời đại mới.

Quỳnh Hương