Định vị vai trò xuất bản trong kỷ nguyên số

Chỉ thị số 04-CT/TW định hướng phát triển xuất bản chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Ảnh: ITN

Xuất bản trước yêu cầu chuyển đổi công nghệ, mô hình

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng, ngành xuất bản không thể đứng ngoài quỹ đạo đó. Nếu trước đây, xuất bản chủ yếu được nhìn nhận như một lĩnh vực văn hóa - tư tưởng, thì nay, Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, nêu quan điểm chỉ đạo xuất bản còn “trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển”; thúc đẩy sáng tạo nội dung, phát triển mạnh mẽ công nghệ và hạ tầng số; xây dựng nền xuất bản chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại…

Nói về chuyển đổi số trong ngành sách, TS Trần Chí Đạt, Giám đốc - Tổng biên tập NXB Khoa học - Công nghệ - Truyền thông nhận định: Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, điện toán đám mây và kinh tế số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận tri thức. Trong bối cảnh đó, hành vi đọc của công chúng cũng chuyển dịch rõ rệt sang môi trường số, với đặc điểm nổi bật là đọc đa nền tảng, truy cập tức thời và kỳ vọng cao về cá nhân hóa nội dung.

Điều này buộc ngành xuất bản phải chuyển đổi - không chỉ về công nghệ mà cả mô hình phát triển. TS Trần Chí Đạt cho rằng, chuỗi giá trị xuất bản từ biên tập, thiết kế, làm sách điện tử, phát hành đến chăm sóc người đọc cần được số hóa toàn diện, vận hành trên nền tảng công nghệ hiện đại.

Cùng với đó, dữ liệu đang trở thành “tài sản mới” của ngành xuất bản. Mỗi lượt đọc, mỗi hành vi tương tác của độc giả đều cung cấp những thông tin giá trị, giúp NXB hiểu rõ hơn nhu cầu thị trường. Việc thu thập, phân tích dữ liệu không chỉ hỗ trợ xây dựng nội dung phù hợp, mà còn giúp tối ưu chiến lược kinh doanh và nâng cao khả năng cạnh tranh.

Còn theo ông Vũ Trọng Đại, Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời đại (TIMES): Các ứng dụng tiêu biểu và phổ biến của AI đang khiến một loạt công việc trong ngành xuất bản trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn, từ giao dịch bản quyền, biên soạn, biên dịch, minh họa, trình bày, thiết kế đến xây dựng kế hoạch truyền thông và kinh doanh…

Tiêu biểu cho tác động của AI là tối ưu hóa quy trình tổ chức bản thảo (tổ chức nội dung). Trước kia, việc tổ chức bản thảo tốt thực sự là thách thức ngay cả với các biên tập viên lão luyện. Nhưng công việc trên giờ đây trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn nhiều nhờ các trợ lý ảo - các ứng dụng AI đều có khả năng gợi ý đề cương, tổng hợp thông tin và tạo dựng nội dung cực kỳ nhanh chóng, đặc biệt là nếu biên tập viên làm việc bằng tiếng Anh và với các đề tài có nguồn dữ liệu lớn trên Internet. Tuy nhiên, công nghệ không thay thế con người. Do đó, hiện đại hóa không chỉ là “công nghệ hóa”, mà là sự kết hợp giữa công nghệ và năng lực nghề nghiệp.

“Bản thiết kế” đưa xuất bản Việt Nam phát triển hiện đại

Nếu chuyển đổi số là động lực, thì hệ sinh thái xuất bản số chính là cấu trúc để ngành xuất bản vận hành hiệu quả trong kỷ nguyên mới. Hiện đại hóa không thể được thực hiện một cách đơn lẻ ở từng NXB, mà cần sự liên kết, phối hợp giữa nhiều chủ thể.

Một trong những giải pháp then chốt là xây dựng nền tảng dùng chung. Theo TS Trần Chí Đạt, nền tảng dùng chung là xu hướng tất yếu của ngành xuất bản trong kỷ nguyên số. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật nhằm giảm chi phí, mà còn là bước đi chiến lược để tạo lập hệ sinh thái xuất bản điện tử thống nhất, tăng cường liên thông dữ liệu, phát huy sức mạnh tập thể thay vì phát triển đơn lẻ, phân tán.

Song song với đó là phát triển hệ sinh thái số rộng mở, kết nối với thư viện, trường đại học, doanh nghiệp; mở rộng số lượng NXB và đơn vị phát hành tham gia; tăng cường liên kết với doanh nghiệp công nghệ trong nước; từng bước mở rộng ra thị trường quốc tế. Mục tiêu không chỉ là phát triển thị trường trong nước mà còn từng bước đưa xuất bản phẩm điện tử Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Cùng ý kiến, đại diện Sở VHTT TP Hồ Chí Minh cho rằng: Để thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số trong ngành xuất bản cần có sự hợp tác giữa các NXB với các nhà cung cấp dịch vụ công nghệ, các đơn vị giáo dục là vô cùng cần thiết. Việc xây dựng một hệ sinh thái đọc số đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa các nguồn lực, kinh nghiệm và chuyên môn khác nhau. Thông qua hợp tác, có thể cùng nhau phát triển các nền tảng đọc sách điện tử hiện đại, đa dạng hóa các loại hình sản phẩm, đồng thời tạo ra một cộng đồng đọc số sôi động và bền vững.

Nhưng thực tế cho thấy, cùng với cơ hội là những thách thức không nhỏ, đặc biệt là vấn đề bảo vệ bản quyền. Vì vậy, việc hoàn thiện hành lang pháp lý về bản quyền số, tăng cường ứng dụng công nghệ trong phát hiện và xử lý vi phạm bản quyền là yêu cầu cấp bách.

PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật nhấn mạnh, việc ứng dụng công nghệ phải góp phần nâng cao chất lượng sách, bảo đảm tính định hướng, giáo dục của sách, đồng thời, góp phần quản lý chặt chẽ, bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ bản quyền tác giả. Triển khai có lộ trình, đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và thể chế là điều kiện quan trọng để hiện đại hóa hoạt động xuất bản trong kỷ nguyên mới.

Nhiều chuyên gia cho rằng, với các nhiệm vụ, giải pháp cụ thể như: Xây dựng hạ tầng kỹ thuật số, nền tảng dữ liệu xuất bản số dùng chung toàn ngành; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đa dạng hóa sản phẩm của xuất bản theo hướng số hóa; bảo vệ bản quyền trong môi trường số; tăng cường hợp tác công tư…, Chỉ thị 04 được coi là “bản thiết kế” đưa xuất bản Việt Nam phát triển hiện đại. Qua đó, góp phần xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia, tạo lập giá trị xã hội, phát triển văn hóa; đóng góp vào thành tựu chung của nền kinh tế quốc dân; phát huy sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

TRUNG NGHĨA