Lộ trình kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo mới

Nếu Chỉ thị 42-CT/TW năm 2004 tạo ra một cú hích cho sự năng động hóa thị trường xuất bản, thì Chỉ thị 04-CT/TW lần này mang tầm vóc của một cuộc “tái cấu trúc” toàn diện, với mục tiêu đến năm 2030 hình thành các tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực quốc gia, và đến năm 2045 đưa xuất bản trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển, vươn ra toàn cầu.

Vậy, các nhà xuất bản và công ty sách cần làm gì để chủ động đưa Chỉ thị vào cuộc sống?

Trước hết, cần phải thống nhất nhận thức rằng Chỉ thị 04-CT/TW không đơn thuần là công văn chỉ đạo hành chính, mà là một “hệ tư duy mới” về phát triển xuất bản. Điểm cốt lõi được các chuyên gia và lãnh đạo doanh nghiệp đánh giá cao là việc xác định xuất bản “giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị” và “trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển”.

Theo phân tích của ông Nguyễn Thành Lợi, Giám đốc Nhà xuất bản Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh, sự thay đổi căn bản này kéo theo một hệ lụy tích cực: chuyển từ quan niệm “làm sách” sang “làm IP nội dung” (tài sản trí tuệ). Xuất bản không còn dừng ở việc tạo ra sách in, mà trở thành nguồn cung cấp nội dung cốt lõi có khả năng phát triển trên đa nền tảng (sách điện tử, audio book, phim, trò chơi, chuyển đổi số giáo dục…).

Nhà xuất bản: Tiên phong trong mô hình quản trị mới

Các nhà xuất bản nhà nước, với lợi thế về bề dày lịch sử, nguồn lực tác giả và nhiệm vụ chính trị, cần tiên phong trong việc thí điểm các mô hình quản trị mới mà Chỉ thị đã vạch ra. Đó là mô hình “lãnh đạo công - quản trị tư”, “đầu tư công - quản lý tư” và “đầu tư tư - sử dụng công”.

Cụ thể, các nhà xuất bản nhà nước cần:

Chủ động rà soát danh mục tài sản, bản quyền: Hình thành các liên doanh, liên kết với các tập đoàn công nghệ, doanh nghiệp tư nhân có năng lực để số hóa kho bản quyền đồ sộ đang nắm giữ. Thay vì tự mình làm tất cả, nhà xuất bản nên đóng vai trò là đơn vị “định hướng nội dung” và “giám định giá trị trí tuệ”, giao khoán vận hành nền tảng số cho đối tác công nghệ.

Tham gia vào quá trình hình thành tập đoàn: Chỉ thị đặt mục tiêu hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia. Đây không phải là phép cộng cơ học về quy mô, mà là sự hợp nhất chiến lược giữa các nhà xuất bản có thế mạnh bổ trợ để tạo ra thực thể kinh tế. Kinh nghiệm từ tập đoàn Phoenix Publishing & Media Group (Trung Quốc) cho thấy, việc sở hữu chuỗi giá trị khép kín từ biên tập, in ấn, phát hành đến kinh doanh văn hóa đa ngành là chìa khóa thành công.

Đặt hàng các công trình trọng điểm: Tận dụng cơ chế “đặt hàng” từ ngân sách (như Dự án hỗ trợ Xuất bản Việt Nam, Dự án dịch thuật Việt Nam) để đầu tư có trọng điểm vào các công trình khoa học, văn học nghệ thuật xứng tầm, tránh dàn trải. Đây là nhiệm vụ để giữ vững vai trò “chủ đạo trong định hướng tư tưởng chính trị và văn hóa truyền thống”.

Độc giả trẻ tại Đường sách TP.HCM. Ảnh: Thanh Trần.

Công ty sách tư nhân: Cơ hội để bứt phá, tham gia vào hệ sinh thái công - tư

Đối với khu vực tư nhân (các công ty sách như Saigon Book, Nhã Nam, Alpha Books, Thái Hà Books…), Chỉ thị 04-CT/TW mang đến một tín hiệu vô cùng tích cực về sự thừa nhận vai trò quan trọng. Ông Nguyễn Tuấn Quỳnh (Saigon Books) và ông Nguyễn Mạnh Hùng (Thái Hà Books) đều kỳ vọng vào các chính sách ưu đãi thuế và sân chơi bình đẳng.

Để chủ động triển khai, các công ty sách tư nhân cần tập trung vào ba hướng hành động sau:

Thứ nhất, chủ động tham gia mô hình hợp tác công tư (PPP): Chỉ thị nhấn mạnh việc triển khai mô hình “đầu tư công - quản lý tư” và “lãnh đạo công - quản trị tư”. Các công ty sách tư nhân có năng lực quản trị tốt, kinh nghiệm thị trường và hệ thống phát hành hiện đại cần mạnh dạn đề xuất phương án tiếp nhận quản lý, vận hành các quỹ sách công, các thư viện số hoặc các trung tâm phát hành của nhà nước.

Điều này giúp tối ưu hóa hiệu quả tài sản công, tạo cơ hội để tư nhân tham gia sâu hơn vào các dự án mang tính chiến lược quốc gia, như xây dựng “hạ tầng kỹ thuật số, nền tảng dữ liệu xuất bản số dùng chung toàn ngành”.

Thứ hai, phát triển nội dung số và ứng dụng công nghệ: Mục tiêu 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử đến năm 2030 đòi hỏi các công ty sách tư nhân phải có lộ trình chuyển đổi số rõ ràng. Không chỉ dừng ở việc số hóa sách, các công ty cần đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) để cá nhân hóa trải nghiệm người đọc, dự báo thị trường và quản trị bản quyền. Các doanh nghiệp đã có kinh nghiệm trong việc ứng dụng công nghệ vào phát hành; giờ đây, cần mở rộng sang mảng dữ liệu lớn (Big Data) để khai thác triệt để giá trị của tài sản trí tuệ.

Thứ ba, bảo vệ bản quyền và xây dựng thương hiệu: Nạn vi phạm bản quyền số vẫn là điểm nghẽn lớn nhất của thị trường. Chỉ thị 04-CT/TW đã giao trách nhiệm cụ thể cho các cơ quan chức năng (Bộ Công an, Thanh tra Chính phủ) trong việc xử lý nghiêm vi phạm sở hữu trí tuệ. Các công ty sách cần chủ động xây dựng hệ thống pháp lý vững chắc cho danh mục bản quyền của mình, đồng thời hợp tác chặt chẽ với các cơ quan quản lý nhà nước trong việc phát hiện và tố giác hành vi in lậu, phát hành lậu. Đây là điều kiện tiên quyết để có thể bước ra thị trường quốc tế, nơi vấn đề bản quyền được đặt lên hàng đầu.

Các đơn vị in, phát hành và thiết chế văn hóa: Nâng tầm hạ tầng

Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng tập đoàn chủ lực, hệ sinh thái phát hành và in ấn cũng phải được hiện đại hóa đồng bộ.

Đối với cơ sở in: Chỉ thị đặt mục tiêu 80% cơ sở in có công nghệ hiện đại vào năm 2030. Các doanh nghiệp in cần chủ động đầu tư máy móc theo hướng “in theo yêu cầu” (POD - Print on Demand) để giảm chi phí lưu kho, đáp ứng nhu cầu cá nhân hóa, đồng thời hướng tới xuất khẩu dịch vụ in ấn như một ngành công nghiệp phụ trợ quan trọng.

Đối với hệ thống phát hành và văn hóa đọc: Phát triển văn hóa đọc chính là tạo lập “thị trường bền vững” cho các tập đoàn xuất bản. Chỉ thị yêu cầu hình thành các thiết chế văn hóa, xây dựng thư viện số, và triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong trường học. Các công ty sách như Đường sách TP.HCM cần phối hợp với các địa phương để nhân rộng mô hình không gian văn hóa đọc chất lượng cao, biến sách trở thành một phần tất yếu trong đời sống đô thị và nông thôn.

Chỉ thị 04-CT/TW với những mục tiêu tham vọng nhưng có cơ sở thực tiễn vững chắc. Sự thành công của lộ trình này không chỉ phụ thuộc vào cơ chế, chính sách từ Trung ương, mà quan trọng hơn, phụ thuộc vào sự chủ động, sáng tạo và dám nghĩ dám làm của chính các nhà xuất bản, công ty sách và các doanh nghiệp trong hệ sinh thái.

Nếu các nhà xuất bản nhà nước mạnh dạn cải cách mô hình quản trị, ứng dụng thành công mô hình “lãnh đạo công - quản trị tư”; nếu các công ty sách tư nhân tận dụng được cơ chế ưu đãi, tham gia sâu vào chuỗi giá trị nội dung số; nếu hệ thống phát hành và in ấn được hiện đại hóa đồng bộ, thì chúng ta hoàn toàn có thể biến khát vọng từ Chỉ thị 04-CT/TW thành hiện thực.

Đó sẽ là một cuộc “lột xác” ngoạn mục, đưa ngành xuất bản không chỉ là ngành phục vụ đời sống tinh thần đơn thuần, mà thực sự trở thành ngành kinh tế - công nghệ mũi nhọn, là hạt nhân trong hệ sinh thái sáng tạo nội dung quốc gia, góp phần quan trọng vào công cuộc xây dựng nền văn hóa Việt Nam.

Các đơn vị trong ngành cần nhanh chóng xây dựng kế hoạch hành động cụ thể, bám sát 11 nhóm nhiệm vụ, để Chỉ thị 04-CT/TW thực sự đi vào cuộc sống, khơi thông nguồn lực, kiến tạo giá trị mới cho nền xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Lê Quốc Anh

Câu lạc bộ Giám đốc Xuất bản