Điện sạch tăng nhanh, vì sao doanh nghiệp vẫn đối mặt bài toán chi phí?

Tại Diễn đàn "Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới", tổ chức chiều 27/10 tại Hà Nội, các chuyên gia nhận định chuyển dịch năng lượng đang bước sang giai đoạn đòi hỏi hiệu quả thực chất, thay vì chỉ gia tăng công suất nguồn điện.

TS Võ Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh: "Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, hiệu quả chuyển dịch năng lượng không thể chỉ đo bằng số MW công suất bổ sung. Thước đo quan trọng hơn là lượng điện sạch thực sự được khai thác, chi phí năng lượng doanh nghiệp phải trả và khả năng chuyển lợi thế tài nguyên thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế". 

Theo Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), giai đoạn 2016-2025, sản lượng điện thương phẩm của Việt Nam tăng bình quân 7,6% mỗi năm, công suất cực đại tăng 6,9%. Năm 2025, điện thương phẩm đạt khoảng 288 tỷ kWh, công suất cực đại khoảng 54 GW.

Áp lực cung ứng điện tiếp tục gia tăng khi các ngành công nghiệp công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và giao thông điện hóa phát triển. Những lĩnh vực này không chỉ cần lượng điện lớn mà còn đòi hỏi nguồn cung ổn định, liên tục với chi phí cạnh tranh.

Trong khi đó, cơ cấu nguồn điện đang chuyển dịch mạnh. Theo TS Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, nhiệt điện than vẫn chiếm trên 30% cơ cấu nguồn điện, trong khi điện mặt trời và điện gió lần lượt đạt khoảng 19% và 7% vào năm 2025.

Sự gia tăng của năng lượng tái tạo mở ra cơ hội giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch, nhưng đồng thời đặt hệ thống điện trước bài toán điều độ phức tạp hơn. Công suất nguồn tăng chưa đồng nghĩa với lượng điện có thể khai thác hiệu quả nếu hạ tầng truyền tải và công nghệ lưu trữ không theo kịp.

Nguồn điện tăng nhanh, hạ tầng truyền tải phải theo kịp

Theo các chuyên gia, điểm nghẽn của chuyển dịch năng lượng không chỉ nằm ở khả năng phát triển nguồn điện mà còn ở năng lực kết nối, điều tiết và phân phối điện đến nơi tiêu thụ.

Điện gió, điện mặt trời phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Khi sản lượng phát cao nhưng phụ tải thấp hoặc đường dây truyền tải quá tải, một phần công suất có thể không được huy động. Ngược lại, khi nhu cầu tăng nhưng nguồn tái tạo suy giảm, hệ thống cần nguồn điện linh hoạt để duy trì ổn định.

Bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Viện Năng lượng cho rằng, phát triển năng lượng sạch không đơn thuần nhằm giảm phát thải mà còn là điều kiện bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo bà Huyền, Việt Nam cần phát triển đồng bộ nguồn điện tái tạo, hệ thống lưu trữ, lưới điện thông minh và ứng dụng AI trong vận hành. Chuyển dịch năng lượng phải gắn với tiết kiệm điện, điện hóa sản xuất và đổi mới công nghệ, bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững.

Đáng chú ý, hạ tầng truyền tải đang trở thành nút thắt tại một số khu vực có tiềm năng năng lượng tái tạo. Việc thiếu đường dây kết nối khiến nguồn điện có thể được đầu tư nhưng chưa khai thác hết công suất, làm giảm hiệu quả sử dụng vốn.

Trong bối cảnh đó, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) được xem là giải pháp quan trọng giúp tăng tính linh hoạt của hệ thống điện.

Ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Công nghiệp GG (GG Power), nhận định thách thức của chuyển dịch năng lượng không chỉ là sản xuất điện sạch mà còn ở khả năng lưu trữ, điều tiết và sử dụng hiệu quả.

BESS cho phép tích trữ điện khi nguồn tái tạo phát cao và cung cấp trở lại vào thời điểm nhu cầu tăng, qua đó giảm áp lực lên lưới điện, hạn chế lãng phí công suất và tối ưu chi phí vận hành.

Tuy nhiên, vốn đầu tư lớn, cơ chế doanh thu chưa rõ ràng và thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật đồng bộ đang cản trở việc hình thành thị trường lưu trữ năng lượng.

"Hiệu quả của lưu trữ năng lượng phải được đánh giá bằng giá trị kinh tế thực tế, thay vì chỉ dựa vào công suất lắp đặt", ông Thiện nhấn mạnh.

Theo đại diện doanh nghiệp, cần sớm hoàn thiện cơ chế thanh toán dịch vụ lưu trữ, tạo điều kiện thu hút vốn dài hạn và phát triển năng lực công nghệ trong nước.

Các kịch bản phát triển cho thấy, đến năm 2030, công suất điện mặt trời của Việt Nam có thể đạt khoảng 46.459-73.416 MW, điện gió trên bờ và gần bờ khoảng 26.066-38.029 MW.

Quy mô này đòi hỏi đầu tư tương ứng vào lưới truyền tải, công nghệ điều khiển và hệ thống lưu trữ. Nếu thiếu sự đồng bộ, gia tăng công suất nguồn điện có thể chưa mang lại hiệu quả kinh tế tương xứng.

Làm chủ công nghệ để biến điện sạch thành lợi thế cạnh tranh

Bên cạnh hạ tầng, lựa chọn và làm chủ công nghệ được xem là yếu tố quyết định hiệu quả chuyển dịch năng lượng trong dài hạn.

Hydrogen sạch, điện hạt nhân thế hệ mới, pin lưu trữ và công nghệ điều khiển thông minh đang mở ra những hướng phát triển mới. Tuy nhiên, mỗi công nghệ đều đi kèm thách thức về chi phí, nguồn vốn và khả năng thương mại hóa.

PGS. Phạm Hoàng Lương, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam cho biết, Việt Nam có lợi thế phát triển hydrogen sạch nhờ tiềm năng năng lượng tái tạo và vị trí gần các thị trường tiêu thụ lớn tại châu Á.

Dù vậy, chi phí sản xuất hydrogen xanh hiện cao gấp 2,5 - 4,5 lần hydrogen xám, trong khi hạ tầng lưu trữ, vận chuyển và khung pháp lý chưa đồng bộ.

Theo ông Lương, thay vì đầu tư hydrogen trên diện rộng, Việt Nam nên ưu tiên hình thành các cụm sản xuất - tiêu thụ gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp công nghiệp. Cách tiếp cận này giúp tận dụng hạ tầng hiện có, giảm chi phí vận chuyển và từng bước hình thành thị trường.

Ông cũng lưu ý công nghệ năng lượng thay đổi nhanh, khiến những giải pháp tiên tiến hiện nay có thể trở nên lạc hậu trong 5-10 năm tới. Vì vậy, quy hoạch cần linh hoạt, tránh đầu tư theo xu hướng mà thiếu đánh giá hiệu quả dài hạn.

Ở lĩnh vực điện hạt nhân, ông Trần Chí Thành, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, cho rằng nguồn điện này đang được quan tâm trở lại do khả năng cung cấp điện ổn định cho các ngành công nghệ chiến lược, đặc biệt là AI và trung tâm dữ liệu.

Bên cạnh công nghệ lò phản ứng thế hệ III+, lò phản ứng mô đun nhỏ (SMR) mở ra hướng phát triển mới nhờ thiết kế linh hoạt và khả năng chế tạo theo mô đun. Tuy nhiên, công nghệ này vẫn đối mặt với thách thức về chi phí, kiểm chứng an toàn và nguồn cung nhiên liệu.

Theo ông Thành, Việt Nam cần triển khai các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận song song với nghiên cứu SMR, chú trọng đào tạo nhân lực, phát triển năng lực nghiên cứu và từng bước làm chủ công nghệ, trong đó an toàn hạt nhân phải được ưu tiên.

Ở góc độ kinh tế, chuyển dịch năng lượng còn tạo áp lực đổi mới công nghệ đối với doanh nghiệp sản xuất và xây dựng.

Việc điện hóa dây chuyền, sử dụng thiết bị hiệu suất cao, ứng dụng hệ thống quản lý năng lượng thông minh và tiếp cận nguồn điện sạch có thể giúp doanh nghiệp giảm tiêu hao nhiên liệu, kiểm soát chi phí vận hành và phát thải carbon.

Đây cũng là yêu cầu ngày càng rõ nét khi các thị trường xuất khẩu chú trọng tiêu chuẩn môi trường và dấu chân carbon của sản phẩm.

Mộc Miên