Những bài học về sự cố metro thế giới: Chọn giải pháp cho phát triển hạ tầng tại Việt Nam

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển đường sắt đô thị với quy mô chưa từng có. Khi hàng loạt tuyến metro được chuẩn bị triển khai tại Hà Nội và TP.HCM, những bài học trên thế giới và sự lựa chọn giải pháp nào là yếu tố quan trọng đối với nhà quản lý, cộng đồng doanh nghiệp cũng như giới chuyên gia trong sự quan tâm và đưa ra quyết định. 

Những bài học đắt giá từ các công trình metro trên thế giới

Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết 188/2025/QH15 về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển đường sắt đô thị đã tạo động lực để Hà Nội và TP.HCM đẩy nhanh đầu tư mạng lưới metro. Tuy nhiên, xây dựng các tuyến đi ngầm qua khu vực đô thị đông đúc, có địa chất phức tạp và mật độ công trình cao luôn đặt ra những thách thức kỹ thuật lớn.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, ngay cả những quốc gia sở hữu công nghệ xây dựng tiên tiến cũng từng gặp sự cố nghiêm trọng khi các rủi ro không được nhận diện và kiểm soát đầy đủ.

Tháng 4/2004, trong quá trình thi công tuyến MRT Circle Line tại Singapore, hệ thống chống đỡ hố đào sâu ở khu vực Nicoll Highway bị mất ổn định, khiến một phần mặt đường sụp xuống, làm bốn công nhân thiệt mạng.

Sự cố khi thi công tuyến MRT Circle Line tại Singapore xảy ra vào tháng 4/2024. 

Báo cáo điều tra chính thức xác định nguyên nhân liên quan đến những sai sót trong thiết kế hệ thống chống đỡ và đánh giá ứng xử của nền đất. Đáng chú ý, nhiều dấu hiệu biến dạng bất thường đã xuất hiện trước sự cố nhưng không được xử lý phù hợp. 

Phân tích sự cố này, TS Phùng Đức Long - Chủ tịch Hội Cơ học đất và Địa kỹ thuật công trình Việt Nam (VSSMGE) cho rằng, bên cạnh sai sót trong mô hình số và tính toán thiết kế địa kỹ thuật, những thiếu sót trong giám sát, quản lý rủi ro và chậm xử lý tín hiệu cảnh báo cũng góp phần dẫn đến thảm họa. Theo ông, dữ liệu quan trắc chỉ thực sự có giá trị khi được phân tích để kịp thời điều chỉnh quyết định thi công.

Tại Hà Lan, năm 2008, quá trình thi công ga Vijzelgracht thuộc tuyến metro North–South Line ở Amsterdam gặp sự cố rò rỉ nước ngầm qua tường vây, gây lún và ảnh hưởng đến nhiều công trình lịch sử lân cận. Theo Trung tâm Tri thức Xây dựng Ngầm Hà Lan (COB), sự việc đã thúc đẩy các nghiên cứu và thử nghiệm nhằm nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng tường vây trong thi công ngầm. Trường hợp Amsterdam nhấn mạnh vai trò của công nghệ quan trắc, kiểm soát nước ngầm và dự báo tương tác giữa công trình mới với các kết cấu hiện hữu.

Một sự cố khác xảy ra tại Cologne, Đức, tháng 3/2009, khi tòa nhà Lưu trữ Lịch sử thành phố bị sập trong quá trình thi công tuyến đường sắt đô thị Bắc - Nam. Nguyên nhân được xác định liên quan đến khiếm khuyết trong thi công tường vây, khiến nước và đất xâm nhập hố đào, làm mất ổn định nền móng công trình phía trên. 

Từ Singapore đến Hà Lan và Đức, những sự cố này cho thấy an toàn công trình ngầm không chỉ phụ thuộc vào thiết bị hiện đại mà còn ở chất lượng khảo sát, thiết kế, công nghệ thi công và năng lực kiểm soát rủi ro của nhà thầu chuyên môn.

Khoa học công nghệ và năng lực nhà thầu: Nền tảng phát triển metro bền vững

Những bài học quốc tế càng đáng suy ngẫm khi Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển metro trong điều kiện địa chất, thủy văn phức tạp. Việc lựa chọn công nghệ phù hợp mới chỉ là một phần của lời giải; quan trọng hơn là khả năng làm chủ công nghệ và xử lý những tình huống phát sinh trong thực tế.

Thi công metro ngầm đòi hỏi năng lực tổng hợp, từ khảo sát địa kỹ thuật, xử lý nền đất, thi công tường vây, đào hầm bằng TBM đến quan trắc và kiểm soát ảnh hưởng tới các công trình lân cận.

Năng lực nhà thầu vì thế không thể chỉ đánh giá qua quy mô thiết bị hay số lượng dự án, mà còn ở nền tảng khoa học kỹ thuật, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng quản trị rủi ro. Những năng lực này đòi hỏi quá trình đầu tư dài hạn vào công nghệ, nghiên cứu ứng dụng và phát triển đội ngũ chuyên gia, kỹ sư.

Khoa học công nghệ trước những bài toán cấp thiết của hạ tầng Việt Nam

Từ những bài học của thế giới, câu hỏi đặt ra với Việt Nam không chỉ là làm thế nào để xây dựng thêm nhiều tuyến metro, mà còn là làm thế nào để triển khai an toàn, hiệu quả những công trình ngày càng phức tạp trong điều kiện địa chất và đô thị đặc thù. Xa hơn, khi các dự án đường sắt tốc độ cao, công trình ngầm đô thị, hạ tầng năng lượng và điện gió ngoài khơi được thúc đẩy, yêu cầu về nền tảng khoa học địa kỹ thuật và năng lực làm chủ công nghệ càng trở nên cấp thiết.

Những thách thức này đòi hỏi cách tiếp cận mới, từ khảo sát, mô hình hóa địa chất, dự báo rủi ro đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ quan trắc thông minh và các giải pháp nền móng tiên tiến. Đặc biệt, việc cập nhật tri thức và kinh nghiệm quốc tế không chỉ giúp Việt Nam tránh lặp lại những sai lầm đã từng xảy ra, mà còn tạo cơ sở để lựa chọn, phát triển và làm chủ các công nghệ phù hợp với điều kiện thực tiễn.

GEOTEC HANOI 2026 - Hội nghị quốc tế lần thứ 6 về Địa kỹ thuật cho Phát triển Hạ tầng Bền vững sẽ diễn ra ngày 26–27/11/2026 tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội. (Trong ảnh là GEOTEC HANOI 2023).

Đây cũng là những vấn đề thời sự cấp thiết sẽ được đưa ra phân tích, trao đổi chuyên sâu tại GEOTEC HANOI 2026 - Hội nghị quốc tế lần thứ 6 về Địa kỹ thuật cho Phát triển Hạ tầng Bền vững, diễn ra ngày 26–27/11/2026 tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội, do Tập đoàn FECON phối hợp cùng các tổ chức chuyên ngành trong nước và quốc tế đồng tổ chức.

Đáng chú ý, bên cạnh những bài giảng chuyên đề, những phiên thảo luận về về công nghệ đào hầm tiên tiến, mô hình hóa và quan trắc địa kỹ thuật, hội nghị còn có những nội dung đi thẳng vào bài học từ các sự cố công trình ngầm. Trong đó, Giáo sư Arnold Dix, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Hầm và Công trình ngầm Quốc tế (ITA-AITES), sẽ đề cập đến rủi ro thảm họa, những hạn chế trong truyền thông và yếu tố con người đối với an toàn xây dựng công trình ngầm. Giáo sư Bai Yun - Đại học Đồng Tế, Trung Quốc cũng sẽ trình bày chuyên đề về những bài học từ các sự cố đào hầm.

Không chỉ giới hạn ở lĩnh vực metro, 8 nhóm chủ đề khoa học của hội nghị còn mở rộng sang nền móng sâu, xử lý nền đất, địa kỹ thuật đường sắt tốc độ cao, điện gió ngoài khơi và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đây đều là những lĩnh vực đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực thiết kế, thi công và kiểm soát rủi ro khi Việt Nam bước vào giai đoạn đầu tư hạ tầng quy mô lớn.

Với sự đồng tổ chức của Tập đoàn FECON, Hội Cơ học đất và Địa kỹ thuật công trình Việt Nam (VSSMGE), Hội cơ học đất địa kỹ thuật công trình Trung Quốc cùng các đối tác quốc tế, GEOTEC HANOI 2026 được kỳ vọng sẽ là nơi những thách thức kỹ thuật từ thực tiễn phát triển hạ tầng được đưa ra phân tích, phản biện dưới góc nhìn khoa học và đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh triển khai các tuyến metro, đường sắt tốc độ cao và nhiều dự án hạ tầng trọng điểm, những vấn đề đặt ra tại hội nghị không chỉ mang ý nghĩa nghiên cứu mà còn gắn trực tiếp với yêu cầu lựa chọn công nghệ, nâng cao năng lực thực thi và bảo đảm an toàn cho các công trình trong thời gian tới.

Nhi Nhi