Đề thi lại Ngữ văn tính thực tiễn cao, mức độ yêu cầu tương đương đề lần 1

Minh họa/GMN

Đề thi bảo đảm đánh giá năng lực theo yêu cầu Chương trình GDPT 2018

Nhận định về đề thi lại môn Ngữ văn, Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, cô Nguyễn Thị Lệ Hằng, Trường THPT Hàn Thuyên, Bắc Ninh cho rằng, đề có cấu trúc phù hợp với định dạng của Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 với hai phần Đọc hiểu (4,0 điểm) và Viết (6,0 điểm), thời gian làm bài 120 phút. Cấu trúc này thống nhất với định dạng mà Bộ GD&ĐT đã ban hành, góp phần tạo sự ổn định trong quá trình ôn tập và làm bài của học sinh.

Về nội dung, đề bám sát Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 khi tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu và năng lực tạo lập văn bản thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức. Phần Đọc hiểu sử dụng văn bản nghị luận “Những ‘mặt trận vô hình’ của an ninh văn hóa” của Bùi Hoài Sơn – một văn bản ngoài sách giáo khoa, đúng định hướng của chương trình là đánh giá khả năng tiếp nhận và xử lý văn bản mới.

Điểm đáng chú ý là hệ thống câu hỏi Đọc hiểu được thiết kế theo đúng tiến trình phát triển năng lực.

Câu 1 yêu cầu xác định luận đề của văn bản (mức nhận biết). Câu 2 yêu cầu chỉ ra đặc trưng của an ninh phi truyền thống trong đoạn (5) (mức thông hiểu). Câu 3 yêu cầu giải thích ý nghĩa của cách dùng hai từ “hấp thụ” và “chuyển hóa” khi nói về văn hóa ở đoạn (2) (mức vận dụng). Câu 4 yêu cầu nêu quan điểm của tác giả được thể hiện trong toàn văn bản (mức vận dụng cao hơn).

Cách sắp xếp này bảo đảm đánh giá được nhiều cấp độ tư duy, từ nhận diện thông tin đến phân tích và khái quát.

Ở phần Viết, câu nghị luận xã hội xuất phát từ thực trạng tin xấu độc, tin chưa kiểm chứng và video giả mạo ảnh hưởng đến niềm tin xã hội, yêu cầu học sinh trình bày suy nghĩ về sự cần thiết phải trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin.

Đây là vấn đề có tính thời sự, gắn trực tiếp với môi trường số mà học sinh đang tham gia hằng ngày, qua đó đánh giá khả năng liên hệ thực tiễn và lập luận. Cùng với yêu cầu phân tích bài thơ Cánh đồng tuổi thơ của Trịnh Thanh Sơn, đề đã đánh giá tương đối toàn diện năng lực đọc hiểu, viết nghị luận xã hội và nghị luận văn học theo đúng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018.

Cô Nguyễn Thị Lệ Hằng.

Phù hợp mục tiêu Kỳ thi, bảo đảm độ phân hóa

Cô Nguyễn Thị Lệ Hằng cũng đánh giá, đề có độ khó ở mức phù hợp với mục tiêu của Kỳ thi tốt nghiệp THPT, đồng thời vẫn tạo được khả năng phân hóa đối với học sinh khá, giỏi.

Ở phần Đọc hiểu, câu 1 và câu 2 chủ yếu kiểm tra khả năng nhận diện và khai thác thông tin trực tiếp từ văn bản nên học sinh có thể tiếp cận tương đối thuận lợi. Tuy nhiên, câu 3 là điểm bắt đầu xuất hiện sự phân hóa khi yêu cầu học sinh lý giải ý nghĩa của hai từ “hấp thụ” và “chuyển hóa” trong ngữ cảnh bàn về văn hóa. Để trả lời tốt, học sinh không chỉ giải thích nghĩa của từ mà còn phải đặt chúng trong lập luận của tác giả để thấy quan niệm về quá trình tiếp nhận và biến đổi các giá trị văn hóa.

Câu 4 có tính phân hóa rõ hơn vì yêu cầu khái quát quan điểm của tác giả từ toàn bộ văn bản, đòi hỏi học sinh biết tổng hợp các luận điểm, nhận diện tư tưởng chủ đạo và diễn đạt ngắn gọn, chính xác.

Ở phần Viết, câu nghị luận xã hội có tính thực tiễn cao. Học sinh muốn đạt điểm cao phải biết phân tích nguyên nhân, hậu quả của việc chia sẻ thông tin sai lệch, đồng thời đề xuất được cách ứng xử có trách nhiệm của người trẻ trên môi trường số. Nếu bài viết chỉ dừng ở việc nêu khẩu hiệu mà thiếu lập luận và dẫn chứng thì khó đạt điểm tối đa.

Theo cô Nguyễn Thị Lệ Hằng, phần nghị luận văn học vẫn là phần phân hóa rõ nhất. Việc phân tích bài thơ Cánh đồng tuổi thơ đòi hỏi học sinh phải đọc hiểu văn bản, xác lập hệ thống luận điểm, lựa chọn dẫn chứng và triển khai lập luận mạch lạc; đây là phần tạo sự khác biệt rõ giữa học sinh đạt yêu cầu và học sinh có năng lực cảm thụ, phân tích tốt.

Hai đề Ngữ văn tương đồng về định hướng và mức độ yêu cầu

Nếu đặt trong cùng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018, cô Nguyễn Thị Lệ Hằng đánh giá, đề Ngữ văn lần 1 và đề Ngữ văn lần này có mức độ tương đồng khá cao về định hướng xây dựng.

Trước hết, cả hai đều giữ nguyên cấu trúc Đọc hiểu 4 điểm và Viết 6 điểm, cùng thời gian làm bài 120 phút. Phạm vi kiến thức đều bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, sử dụng văn bản ngoài sách giáo khoa ở phần Đọc hiểu và đánh giá năng lực đọc hiểu, lập luận, tạo lập văn bản thay vì kiểm tra học thuộc.

Điểm khác biệt chủ yếu nằm ở cách lựa chọn ngữ liệu và cách đặt vấn đề. Đề thi môn Ngữ văn sáng nay lựa chọn văn bản về an ninh văn hóa và đặt câu nghị luận xã hội về trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin, nhấn mạnh trách nhiệm của cá nhân trong môi trường truyền thông số. Trong khi đó, đề thi môn Ngữ văn ngày 11/6/2026 khai thác chủ đề đổi mới sáng tạo.

Về khả năng phân hóa, cô Nguyễn Thị Lệ Hằng cho rằng đề thi môn Ngữ văn sáng nay nhỉnh hơn một chút ở phần Đọc hiểu, đặc biệt ở câu 3 và câu 4, khi yêu cầu học sinh phải lý giải cách dùng từ trong lập luận của tác giả và khái quát quan điểm của toàn văn bản. Trong khi đó, đề thi môn Ngữ văn ngày 11/6 được thiết kế với độ dốc từ nhận biết đến vận dụng rõ ràng hơn, phù hợp với mặt bằng thí sinh trên phạm vi toàn quốc.

Tuy nhiên, xét về chuẩn đầu ra và mục tiêu đánh giá năng lực theo Chương trình GDPT 2018, mức độ yêu cầu của hai đề nhìn chung là tương đương. Cả hai đều hướng tới việc đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy phản biện, lập luận và khả năng vận dụng tri thức vào các vấn đề của đời sống, phù hợp với mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Hải Bình