Đánh thức 'mỏ vàng' di sản trong kỷ nguyên số

Đây không chỉ là “kho báu” của quá khứ, mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch và công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, di sản không thể chỉ được bảo tồn theo cách truyền thống, mà cần được “làm sống” trong đời sống đương đại, mở rộng không gian tồn tại và lan tỏa.

Chương trình nghệ thuật “Đống Đa - Sử vàng lưu danh - Tương lai vững bước” được thể hiện bằng hình thức bán thực cảnh kết hợp công nghệ 3D mapping hiện đại tại Lễ hội Gò Đống Đa năm 2025. Ảnh: Viết Thành

Thực tiễn cho thấy, khi công nghệ được ứng dụng, di sản có thể vượt qua giới hạn không gian và thời gian, tiếp cận công chúng theo những cách hoàn toàn mới. Những mô hình bước đầu tại Hà Nội đã cho thấy tín hiệu tích cực. Tour đêm tại Hoàng thành Thăng Long với công nghệ trình chiếu ánh sáng, kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ số đã tạo nên trải nghiệm mới lạ, thu hút đông đảo du khách. Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, việc ứng dụng 3D mapping, số hóa bia tiến sĩ giúp di sản trở nên trực quan, sinh động, gần gũi hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Những cách làm này cho thấy, di sản khi được đặt trong không gian số không chỉ được bảo tồn tốt hơn, mà còn có cơ hội “tái sinh” với những giá trị mới.

Định hướng này cũng được khẳng định trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, khi nhấn mạnh chuyển đổi số là động lực quan trọng để phát huy giá trị di sản, coi di sản là trung tâm của tài nguyên văn hóa số. Hà Nội cũng đã từng đặt mục tiêu đến năm 2025 số hóa toàn bộ hệ thống di tích - một chỉ tiêu thể hiện quyết tâm lớn trong việc đưa di sản bước vào không gian số.

Tuy nhiên, từ mục tiêu đến hiện thực vẫn còn không ít khoảng cách. Với gần 6.000 di tích cùng hệ thống di sản phi vật thể phong phú, khối lượng cần số hóa là rất lớn, trong khi tiến độ triển khai chưa đồng đều. Nhiều dự án mới dừng ở mức số hóa dữ liệu, chưa chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị trải nghiệm cao. Không ít bảo tàng, di tích đã xây dựng nền tảng số, nhưng mức độ tương tác còn hạn chế, chưa thực sự thu hút công chúng. Bên cạnh đó, việc số hóa còn mang tính phân tán, thiếu một hệ thống dữ liệu liên thông, thống nhất. Nguồn nhân lực chuyên sâu, có khả năng kết hợp giữa công nghệ và văn hóa còn thiếu. Đặc biệt, việc khai thác giá trị kinh tế từ di sản số vẫn là khâu yếu, khi nhiều sản phẩm chưa đủ sức hấp dẫn để tham gia vào thị trường công nghiệp văn hóa... Nếu không có những giải pháp đột phá, nguy cơ chậm tiến độ là hiện hữu, và khi đó, cơ hội “bứt tốc” trong không gian số có thể bị bỏ lỡ.

Để biến di sản thành “tài sản sống” trong không gian số, Hà Nội cần một chiến lược tổng thể, đồng bộ và quyết liệt hơn, bám sát định hướng của Nghị quyết Đại hội XVIII Đảng bộ thành phố và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Trước hết, cần xây dựng hệ thống dữ liệu di sản thống nhất, liên thông toàn thành phố, tạo nền tảng cho việc khai thác và phát triển các sản phẩm số. Số hóa phải gắn với trải nghiệm, với khả năng “kể chuyện”, để di sản thực sự sống động và có sức lan tỏa.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại như thực tế ảo, bảo tàng số, du lịch thông minh. Những mô hình đã thành công bước đầu cần được nhân rộng, nâng cấp cả về chiều sâu và quy mô. Đồng thời, cần thu hút mạnh mẽ sự tham gia của doanh nghiệp, bởi chỉ khi gắn với thị trường, di sản số mới có thể tạo ra giá trị gia tăng và nguồn thu bền vững.

Quan trọng hơn, phải đặt người dân vào trung tâm của quá trình này. Di sản chỉ thực sự “sống” khi được trải nghiệm, được chia sẻ và trở thành một phần trong đời sống đương đại. Khi đó, số hóa không chỉ là công cụ bảo tồn, mà còn là chìa khóa để đánh thức “mỏ vàng” di sản, góp phần đưa Hà Nội trở thành điểm sáng về công nghiệp văn hóa trong khu vực và trên thế giới.

Hà Trang