Cú hích nào để ngành 'hot' lên ngôi?

Những ngày chuẩn bị đăng ký nguyện vọng, Trung Quân, học sinh lớp 12 tại TPHCM, vừa ôn thi tốt nghiệp vừa tìm hiểu ngành trí tuệ nhân tạo. Nhưng điều khiến nam sinh chú ý đến AI không phải một đam mê đã được nuôi dưỡng từ lâu.

“Em quan tâm đến trí tuệ nhân tạo vì đang ‘hot’, chứ không phải ngành em thực sự yêu thích”- Trung Quân chia sẻ trong một chương trình tư vấn tuyển sinh tại trường.

Điểm cao chót vót

Sự thành thật ấy gợi đúng tâm trạng của không ít học sinh trước ngưỡng cửa đại học. Các em đang đứng giữa một “ma trận” gồm trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, thiết kế vi mạch, bán dẫn, an ninh mạng, tự động hóa, robot, công nghệ tài chính… Ngành nào cũng được giới thiệu là có triển vọng; trường nào cũng nhấn mạnh chương trình mới, môi trường hiện đại và cơ hội việc làm.

Bức tranh điểm chuẩn được nhiều trường công bố ngày 9-10/8 càng làm sức nóng tăng lên. Ngành trí tuệ nhân tạo của Trường Đại học Công nghệ Thông tin, Đại học Quốc gia TPHCM, đạt 100/100 điểm theo thang xét tuyển của trường, tương đương 30/30 điểm khi quy đổi. Xếp sau là khoa học dữ liệu với 91,7 điểm, thiết kế vi mạch 90,5 điểm, an toàn thông tin 88,7 điểm và khoa học máy tính 88,5 điểm.

Bức tranh về điểm chuẩn các nhóm ngành công nghệ. Thiết kế Hoàng Anh- AI

Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, chương trình tiên tiến khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo dẫn đầu với 29,54 điểm theo kết quả thi tốt nghiệp THPT. Khoa học máy tính và an toàn không gian số cũng vượt 29 điểm.

Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM ghi nhận ngành kỹ thuật bán dẫn đạt 85,8/100 điểm ngay trong năm đầu tuyển sinh. Còn tại Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, công nghệ kỹ thuật điều khiển và tự động hóa vươn lên dẫn đầu với 26,83 điểm.

Những con số này cho thấy nhóm ngành công nghệ, kỹ thuật không còn nằm ở vùng lựa chọn phụ mà đã tiến vào tâm điểm của mùa tuyển sinh.

Cú hích chính sách

Sự lên ngôi của STEM không diễn ra ngẫu nhiên. Trước hết, đó là kết quả từ hàng loạt chủ trương đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển đất nước. Gần đây nhất, Chính phủ ban hành Nghị định 179/2026/NĐ-CP ngày 20/5/2026, quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.

Tiếp đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quyết định 1826/QĐ-BGDĐT, xác định 111 ngành thuộc 15 nhóm ngành được áp dụng chính sách. Danh mục trải rộng từ sinh học, khoa học vật chất, khoa học trái đất, toán học, thống kê, máy tính và công nghệ thông tin đến cơ khí, điện tử- viễn thông, vật liệu, môi trường, địa chất, xây dựng… Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Tư vấn tuyển sinh cho học sinh và phụ huynh

Tùy chương trình đào tạo, mức học bổng dành cho sinh viên đại học là 3,7 triệu, 4,2 triệu hoặc 5,5 triệu đồng mỗi tháng. Chính sách không áp dụng tự động cho mọi sinh viên chỉ vì theo học một ngành nằm trong danh mục.

Người học phải đáp ứng điều kiện theo quy định, như đạt giải học sinh giỏi quốc gia, quốc tế; hoặc đạt tổng điểm từ 22,5 trở lên ở ba môn được xác định, đồng thời thuộc nhóm 30% thí sinh có điểm trúng tuyển cao nhất của nhóm ngành trên toàn quốc. Việc xét không tính điểm ưu tiên, điểm cộng hay điểm quy đổi.

“Không nên coi những ngành có điểm chuẩn cao hơn tức là tốt hơn” - PGS.TS Nguyễn Tấn Trần Minh Khang- Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Thông tin- Đại học Quốc gia TPHCM.

Chính sách có hiệu lực từ ngày 15/7/2026, áp dụng đối với người trúng tuyển từ năm 2025; thời điểm cấp học bổng tính từ ngày 1/9/2026. Bộ Giáo dục và Đào tạo ước tính khoảng 30.000-32.000 tân sinh viên ở 111 ngành có thể thuộc diện hưởng chính sách nếu đáp ứng các điều kiện.

Trả lời báo chí, GS Vũ Văn Yêm, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, nhìn nhận hiệu ứng từ Nghị định 179 đã góp phần tạo sức hút cho khối STEM. Theo ông, điểm chuẩn các chương trình của trường nhìn chung tăng khoảng 0,1-0,5 điểm so với năm trước, trong đó nhóm STEM tăng rõ hơn.

Dữ liệu đăng ký xét tuyển cũng cho thấy sự dịch chuyển lớn. Năm 2026, trong hơn 874.000 thí sinh đăng ký xét tuyển đại học, có 467.590 em lựa chọn ít nhất một ngành STEM, chiếm 53,4%. Tổng số nguyện vọng vào STEM đạt hơn 2,36 triệu, gần 33% tổng nguyện vọng. Riêng 15 nhóm ngành thuộc phạm vi Nghị định 179 thu hút 331.693 thí sinh.

Điểm chuẩn của một trường đại học khu vực phía nam vừa công bố

Không chỉ học bổng, thị trường lao động cũng đang phát tín hiệu mạnh. Theo PGS.TS Nguyễn Tấn Trần Minh Khang, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Thông tin, Đại học Quốc gia TPHCM, nhu cầu nhân lực về AI, bán dẫn, an ninh mạng, điện toán và công nghệ số không còn là “sân chơi riêng” của doanh nghiệp công nghệ. Ngân hàng, sản xuất, y tế, thương mại, logistics và nhiều lĩnh vực khác đều cần con người có khả năng sử dụng dữ liệu, vận hành hệ thống số và ứng dụng công nghệ.

Điều đó lý giải vì sao phụ huynh và thí sinh ngày càng tin tưởng lựa chọn STEM. Tuy nhiên, sức hút của chính sách và thị trường chỉ phản ánh nhu cầu xã hội, nó chưa trả lời câu hỏi quan trọng nhất là người học có phù hợp hay không.

Đừng chọn theo đám đông

Điểm chuẩn cao cho thấy mức độ cạnh tranh, nhưng không phải giấy chứng nhận một ngành “tốt hơn” ngành khác. Mức điểm còn phụ thuộc chỉ tiêu, số lượng nguyện vọng, chất lượng thí sinh và phương thức xét tuyển. Một ngành lấy 29 điểm chưa chắc phù hợp với người đạt 29,5 điểm; ngược lại, một ngành có điểm chuẩn vừa phải vẫn có thể mở ra con đường nghề nghiệp bền vững nếu người học có năng lực và quyết tâm.

Với AI và các ngành công nghệ, sự hào nhoáng của tên gọi dễ che khuất yêu cầu học tập phía sau. Người học phải có nền tảng toán học, tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề và tinh thần tự học liên tục. Công nghệ thay đổi nhanh, kiến thức học trong năm đầu có thể cần được cập nhật khi sinh viên chưa kịp tốt nghiệp. Ngoại ngữ, khả năng làm việc nhóm và kỹ năng trình bày cũng không kém phần quan trọng.

Học sinh THPT tìm hiểu thông tin tại Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TPHCM. Ảnh: UEF

Đại diện Ban Tuyển sinh ĐH Công nghệ Kỹ thuật TPHCM cho rằng học sinh có học lực trung bình vẫn có thể theo ngành AI nếu lựa chọn cơ sở đào tạo phù hợp và đủ điều kiện trúng tuyển. Tuy nhiên, điểm đầu vào chỉ là tấm vé ban đầu, sự nỗ lực trong suốt quá trình học mới quyết định người học có đi đến cùng hay không.

Để không lạc giữa “mớ bòng bong”, thí sinh nên bắt đầu bằng bốn câu hỏi rất thực tế, đó là: Mình có thực sự hứng thú với công việc của ngành này không?. Năng lực hiện tại có đáp ứng môn học nền tảng không?. Gia đình có đủ khả năng theo đuổi toàn bộ chương trình không?. Và nếu tên ngành không còn “hot” sau bốn năm, mình vẫn muốn làm công việc ấy chứ?

Sau khi trả lời, thí sinh cần đọc chương trình đào tạo thay vì chỉ nhìn tên ngành. Cùng mang tên trí tuệ nhân tạo nhưng mỗi trường có thể xây dựng nội dung, mức độ chuyên sâu, điều kiện thực hành và định hướng nghề nghiệp khác nhau. Với những thí sinh yêu thích một lĩnh vực như y tế, kinh tế, nông nghiệp hay truyền thông nhưng không muốn học công nghệ thuần túy, con đường phù hợp có thể là học vững chuyên ngành nền tảng rồi bổ sung năng lực số và ứng dụng AI.

Trao đổi với Tiền Phong sáng 10/8, thầy giáo Nguyễn Thanh Hào- Giảng viên trường ĐH Công nghệ TPHCM cho biết, định hướng là cần thiết nhưng phụ huynh chọn thay con bằng kinh nghiệm của thế hệ đi trước hoặc bằng những lời quảng bá về mức lương là một rủi ro. "Điều người trẻ cần không phải một quyết định được áp đặt, mà là cơ hội đối chiếu sở thích, năng lực, điều kiện gia đình và triển vọng nghề nghiệp bằng thông tin đáng tin cậy"- Thầy Nguyễn Thanh Hào chia sẻ.

STEM đang mở ra một vùng cơ hội lớn và Nghị định 179 là cú hích đáng kể. Tuy nhiên theo các chuyên gia, học bổng không thể thay thế đam mê, điểm chuẩn không bảo đảm thành công và một ngành “hot” hôm nay chưa chắc còn nguyên sức nóng sau 4 hoặc 5 năm tới. Trong một thị trường lao động đổi thay rất nhanh, lựa chọn khôn ngoan nhất không phải chạy thật nhanh theo đám đông, mà là hiểu mình đủ rõ để đi đường dài.

Hoàng Anh