Chuyên gia nói gì về đề thi Ngữ văn thi lại tốt nghiệp năm 2026 tại Tuyên Quang?

Đề thi Ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đợt 2 tại Tuyên Quang kết thúc đã nhận được sự quan tâm lớn từ dư luận. Đánh giá từ giới chuyên môn cho thấy nhiều góc nhìn bất ngờ về độ khó, tính phân hóa cũng như tinh thần đổi mới của đề thi lần này.

Tương đồng về cấu trúc, ghi nhận tính phân hóa cao  

Trao đổi với PV Báo Sức khoẻ và Đời sống, PGS.TS Trần Văn Toàn, Giảng viên cao cấp Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đánh giá đề thi môn Ngữ văn lần này có độ tương đương cao với đề thi trong đợt thi tháng 6/2026 cả về cấu trúc, ngữ liệu lẫn độ khó. Cả hai đề đều có khả năng đem lại sự hứng thú cũng như khả năng phân hóa học sinh.

Về cấu trúc, đề thi gồm hai phần Đọc hiểu (4,0 điểm) và Viết (6,0 điểm), trong đó Câu 1 phần Viết là nghị luận xã hội, Câu 2 là nghị luận văn học. Ở phần Đọc hiểu, hệ thống câu hỏi trải rộng trên toàn văn bản, kiểm tra các cấp độ từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng. Hệ thống ngữ liệu ở cả hai phần đều mới, chuẩn mực, kiểm tra chính xác năng lực thực chất của học sinh.

PGS.TS Trần Văn Toàn, Giảng viên cao cấp Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ảnh: NVCC

Trong phần Đọc hiểu, Câu 1 và Câu 2 khá tương đương với đề đợt 1, là những dạng câu hỏi tương đối quen thuộc giúp học sinh có thể lấy điểm, đồng thời vẫn kiểm tra khá tốt kỹ năng đọc hiểu. Câu 3 kiểm tra khả năng hiểu nghĩa của từ trong văn cảnh.

Câu 4 yêu cầu xác định quan điểm của tác giả. Để trả lời được câu hỏi này, học sinh không chỉ phải nhận biết những từ ngữ thể hiện cảm xúc, đánh giá trực tiếp, cách tổ chức câu mà còn phải nhận biết được cách tổ chức luận điểm, giọng điệu, cách lựa chọn dẫn chứng và lý lẽ.

Câu 5 là câu hỏi vận dụng gắn với một vấn đề thời sự trong xã hội, tạo được sự kết nối tốt giữa văn bản đọc hiểu với thực tiễn xã hội. Các câu 3, câu 4 và câu 5 của phần Đọc hiểu đều có khả năng phân hóa học sinh rất tốt và cũng rất tương đương với đề thi tháng 6/2026.

Đối với phần Viết, Câu 1 có sự tích hợp với phần Đọc hiểu. Vấn đề được đặt ra có tính thời sự, hướng tới trách nhiệm của thế hệ trẻ và đòi hỏi học sinh thể hiện rõ quan điểm cá nhân trước một vấn đề của thực tiễn đời sống.

Với Câu 2 phần Viết, cả hai đề đều sử dụng ngữ liệu là một bài thơ có tính chất tự sự. Với yêu cầu này, học sinh trung bình có thể đạt mức điểm trung bình, nhưng để đạt điểm cao thì không dễ.

Ngữ liệu chuẩn mực, tạo đất cho thí sinh sáng tạo

PGS.TS Trần Lê Hoa Tranh, Giảng viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM), nhận định đề thi môn Ngữ văn hôm nay có định dạng và độ khó tương tự đề thi Kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày 11, 12/6/2026. Các yêu cầu bao gồm: đọc hiểu một văn bản nghị luận; viết đoạn văn nghị luận xã hội; viết bài văn về một văn bản văn học thuộc thể loại thơ.

PGS.TS Trần Lê Hoa Tranh, Giảng viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM). Ảnh: NVCC

Yêu cầu của phần nghị luận xã hội khá rõ, giúp thí sinh nắm được nội dung cần triển khai. Các văn bản được sử dụng trong đề có nguồn dẫn uy tín, chất lượng tốt, cung cấp đủ cứ liệu để thí sinh hoàn thành các nhiệm vụ cụ thể của đề thi.

Bài thơ được lựa chọn có hình ảnh giàu cảm xúc, gợi liên tưởng và mở ra nhiều khả năng phân tích, giúp thí sinh thể hiện năng lực cảm thụ văn bản. Nội dung bài thơ cũng có sự kết nối nhất định với vấn đề văn hóa, gìn giữ những giá trị bắt nguồn từ truyền thống được đề cập trong văn bản nghị luận ở phần Đọc hiểu.

Hệ thống câu hỏi đáp ứng yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông về đọc hiểu văn bản nghị luận, từ việc xác định luận đề của văn bản, giải thích nghĩa của từ đến nêu bật quan điểm của người viết.

Độ phân hóa của đề khá tốt, trong đó tính phân hóa chủ yếu nằm ở câu viết bài văn nghị luận (4 điểm), tạo điều kiện để thí sinh bộc lộ năng lực cảm thụ văn học và sự sáng tạo. Với một đề thi tốt như thế này, điều đáng mong đợi ở khâu chấm thi là hướng dẫn chấm vừa bảo đảm các yêu cầu cần thiết, vừa dành "đất" cho những thí sinh có suy nghĩ, cảm thụ sáng tạo, độc đáo.

Đánh giá toàn diện năng lực theo Chương trình GDPT 2018

Cô giáo Nguyễn Thị Lệ Hằng, Trường THPT Hàn Thuyên (Bắc Ninh), phân tích đề thi chính thức Ngữ văn lần 2 dành cho thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang có cấu trúc phù hợp với định dạng của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 với hai phần Đọc hiểu (4,0 điểm) và Viết (6,0 điểm), thời gian làm bài 120 phút. Cấu trúc này thống nhất với định dạng mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành, góp phần tạo sự ổn định trong quá trình ôn tập và làm bài của học sinh.

Về nội dung, đề bám sát Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 khi tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu và năng lực tạo lập văn bản thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức. Phần Đọc hiểu sử dụng văn bản nghị luận "Những 'mặt trận vô hình' của an ninh văn hóa" của Bùi Hoài Sơn - một văn bản ngoài sách giáo khoa, đúng định hướng của chương trình là đánh giá khả năng tiếp nhận và xử lý văn bản mới.

Hệ thống câu hỏi Đọc hiểu được thiết kế theo đúng tiến trình phát triển năng lực. Câu 1 yêu cầu xác định luận đề của văn bản (mức nhận biết); câu 2 yêu cầu chỉ ra đặc trưng của an ninh phi truyền thống trong đoạn (5) (mức thông hiểu); câu 3 yêu cầu giải thích ý nghĩa của cách dùng hai từ "hấp thụ" và "chuyển hóa" khi nói về văn hóa ở đoạn (2) (mức vận dụng); câu 4 yêu cầu nêu quan điểm của tác giả được thể hiện trong toàn văn bản (mức vận dụng cao hơn). Cách sắp xếp này bảo đảm đánh giá được nhiều cấp độ tư duy, từ nhận diện thông tin đến phân tích và khái quát.

Cô giáo Nguyễn Thị Lệ Hằng (áo xanh), Trường THPT Hàn Thuyên (Bắc Ninh).

Ở phần Viết, câu nghị luận xã hội xuất phát từ thực trạng tin xấu độc, tin chưa kiểm chứng và video giả mạo ảnh hưởng đến niềm tin xã hội, yêu cầu học sinh trình bày suy nghĩ về sự cần thiết phải trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin. Đây là vấn đề có tính thời sự, gắn trực tiếp với môi trường số mà học sinh đang tham gia hằng ngày, qua đó đánh giá khả năng liên hệ thực tiễn và lập luận.

Cùng với yêu cầu phân tích bài thơ "Cánh đồng tuổi thơ" của Trịnh Thanh Sơn, đề đã đánh giá tương đối toàn diện năng lực đọc hiểu, viết nghị luận xã hội và nghị luận văn học theo đúng yêu cầu của CTGDPT 2018.

Về độ khó, đề ở mức phù hợp với mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT, đồng thời vẫn tạo được khả năng phân hóa đối với học sinh khá, giỏi. Ở phần Đọc hiểu, câu 1 và câu 2 chủ yếu kiểm tra khả năng nhận diện và khai thác thông tin trực tiếp từ văn bản nên học sinh có thể tiếp cận tương đối thuận lợi.

Tuy nhiên, câu 3 là điểm bắt đầu xuất hiện sự phân hóa khi yêu cầu học sinh lý giải ý nghĩa của hai từ "hấp thụ" và "chuyển hóa" trong ngữ cảnh bàn về văn hóa. Để trả lời tốt, học sinh không chỉ giải thích nghĩa của từ mà còn phải đặt chúng trong lập luận của tác giả để thấy quan niệm về quá trình tiếp nhận và biến đổi các giá trị văn hóa.

Câu 4 có tính phân hóa rõ hơn vì yêu cầu khái quát quan điểm của tác giả từ toàn bộ văn bản, đòi hỏi học sinh biết tổng hợp các luận điểm, nhận diện tư tưởng chủ đạo và diễn đạt ngắn gọn, chính xác.

Ở phần Viết, câu nghị luận xã hội có tính thực tiễn cao. Học sinh muốn đạt điểm cao phải biết phân tích nguyên nhân, hậu quả của việc chia sẻ thông tin sai lệch, đồng thời đề xuất được cách ứng xử có trách nhiệm của người trẻ trên môi trường số. Nếu bài viết chỉ dừng ở việc nêu khẩu hiệu mà thiếu lập luận và dẫn chứng thì khó đạt điểm tối đa.

Phần nghị luận văn học vẫn là phần phân hóa rõ nhất. Việc phân tích bài thơ "Cánh đồng tuổi thơ" đòi hỏi học sinh phải đọc hiểu văn bản, xác lập hệ thống luận điểm, lựa chọn dẫn chứng và triển khai lập luận mạch lạc; đây là phần tạo sự khác biệt rõ giữa học sinh đạt yêu cầu và học sinh có năng lực cảm thụ, phân tích tốt.

Khi đặt trong cùng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018, đề Ngữ văn lần 1 và đề Ngữ văn lần này có mức độ tương đồng khá cao về định hướng xây dựng. Cả hai đều giữ nguyên cấu trúc Đọc hiểu 4 điểm và Viết 6 điểm, cùng thời gian làm bài 120 phút. Phạm vi kiến thức đều bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, sử dụng văn bản ngoài sách giáo khoa ở phần Đọc hiểu và đánh giá năng lực đọc hiểu, lập luận, tạo lập văn bản thay vì kiểm tra học thuộc.

Điểm khác biệt chủ yếu nằm ở cách lựa chọn ngữ liệu và cách đặt vấn đề. Đề thi môn Ngữ văn sáng nay lựa chọn văn bản về an ninh văn hóa và đặt câu nghị luận xã hội về trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin, nhấn mạnh trách nhiệm của cá nhân trong môi trường truyền thông số. Trong khi đó, đề thi môn Ngữ văn ngày 11/6/2026 khai thác chủ đề đổi mới sáng tạo.

Về khả năng phân hóa, đề thi môn Ngữ văn sáng nay nhỉnh hơn một chút ở phần Đọc hiểu, đặc biệt ở câu 3 và câu 4, khi yêu cầu học sinh phải lý giải cách dùng từ trong lập luận của tác giả và khái quát quan điểm của toàn văn bản. Trong khi đó, đề thi môn Ngữ văn ngày 11/6 được thiết kế với độ dốc từ nhận biết đến vận dụng rõ ràng hơn, phù hợp với mặt bằng thí sinh trên phạm vi toàn quốc.

Xét về chuẩn đầu ra và mục tiêu đánh giá năng lực theo Chương trình GDPT 2018, mức độ yêu cầu của hai đề nhìn chung là tương đương. Cả hai đều hướng tới việc đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy phản biện, lập luận và khả năng vận dụng tri thức vào các vấn đề của đời sống, phù hợp với mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Mạch đề thi tự nhiên, ngữ liệu giàu sức gợi, cần người chấm nhận ra và ghi nhận

ThS. Nguyễn Phước Bảo Khôi, Giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TP.HCM cho rằng, đề thi môn Ngữ văn có độ phân hóa khá tốt, trong đó khả năng phân hóa tập trung ở phần Viết. Ở phần Đọc hiểu, độ phân hóa được tạo ra ở Câu 5, khi thí sinh phải chuyển từ nhận thức về bản sắc văn hóa sang đề xuất hành động trong bối cảnh toàn cầu hóa.

ThS. Nguyễn Phước Bảo Khôi, Giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TP.HCM.

Ở Câu 1 phần Viết (nghị luận xã hội, 2,0 điểm), vấn đề trung thực trong tạo lập, chia sẻ thông tin là một vấn đề gần gũi nhưng không dễ bàn luận sâu nếu thiếu trải nghiệm và tư duy độc lập. Câu 2 phần Viết (nghị luận văn học, 4,0 điểm) tiếp tục là nhiệm vụ có sức phân hóa cao nhất khi yêu cầu thí sinh huy động đồng thời năng lực đọc, cảm thụ, phân tích, lí giải, tổ chức lập luận và diễn đạt.

Cánh đồng tuổi thơ là một ngữ liệu giàu sức gợi. Từ hình ảnh cánh đồng, lao động, tuổi thơ đến kí ức quê hương và hành trình trưởng thành, bài thơ mở ra nhiều hướng tiếp cận để những thí sinh có năng lực cảm thụ tốt và cách đọc riêng có cơ hội thể hiện.

So với đề thi Ngữ văn tháng 6 năm nay, tôi cho rằng đề thi lần này giữ được sự ổn định về định dạng và mặt bằng yêu cầu, đồng thời tạo được một mạch chủ đề khá tự nhiên giữa các phần. Cấu trúc đề nhất quán: ngữ liệu đọc hiểu vẫn là văn bản nghị luận, ngữ liệu triển khai nghị luận văn học tiếp tục là thơ. Sự tương đồng này giúp bảo đảm tính ổn định của kỳ thi, trong khi nội dung được dịch chuyển từ các vấn đề về tri thức, công nghệ và phát minh sang an ninh văn hóa, môi trường thông tin, bản sắc và kí ức văn hóa.

Điểm đáng ghi nhận là sự liên kết giữa các phần không mang tính cơ học. Văn bản đọc hiểu đặt ra những thách thức đối với an ninh văn hóa trong môi trường số; Câu 1 phần Viết tiếp nối bằng yêu cầu suy nghĩ về sự trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin; còn Cánh đồng tuổi thơ mở sang một bình diện sâu hơn của văn hóa: kí ức, quê hương, lao động và những giá trị bền vững trong đời sống tinh thần. Ba phần của đề thi có sự cộng hưởng trên trục công nghệ - văn hóa - con người nhưng vẫn giữ được tính độc lập của từng nhiệm vụ, không tạo cảm giác lặp ý hay "gợi sẵn" nội dung cho phần Viết.

Hệ thống câu hỏi Đọc hiểu bám sát yêu cầu của chương trình, phân bố các cấp độ tư duy. Năm câu hỏi lần lượt yêu cầu xác định luận đề; khai thác thông tin; giải thích nghĩa của từ trong ngữ cảnh; nhận diện quan điểm của tác giả; và vận dụng nội dung văn bản để đề xuất việc cần làm nhằm giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa. Như vậy, đề không dừng ở việc kiểm tra khả năng "tìm đúng thông tin" mà từng bước hướng người đọc đến việc hiểu quan điểm và chuyển hóa nội dung đọc thành suy nghĩ của chính mình.

Sau một đề thi như trên, điều mong đợi là một hướng dẫn chấm đủ rõ để chuẩn hóa đánh giá nhưng vẫn đủ mở để ghi nhận tư duy độc lập. Điều cần chờ đợi không chỉ là một "đáp án đúng", mà là một hướng dẫn chấm xác lập được hệ quy chiếu chung cho giám khảo: chấm những thành tố nào của năng lực viết, căn cứ vào biểu hiện nào và phân biệt các mức chất lượng ra sao. Với phần Viết, các phương diện như xác định và triển khai vấn đề, lập luận, sử dụng bằng chứng, tổ chức văn bản và diễn đạt cần được mô tả đủ cụ thể để việc cho điểm có cơ sở thống nhất.

Tuy nhiên, sự cụ thể ấy không nên biến nội dung tham chiếu thành một danh mục ý bắt buộc. Với Cánh đồng tuổi thơ, thí sinh có thể đi vào hình tượng cánh đồng, kí ức tuổi thơ, vẻ đẹp của lao động, mối gắn bó với quê hương, dấu ấn văn hóa nông thôn hay hành trình trưởng thành của cái tôi trữ tình. Một cách đọc khác với gợi ý vẫn cần được ghi nhận nếu có căn cứ từ văn bản, được phân tích thuyết phục và tổ chức thành một lập luận nhất quán.

Nói cách khác, hướng dẫn chấm cần đủ chặt để chuẩn hóa việc đánh giá, nhưng không được chặt đến mức chuẩn hóa tư duy của thí sinh. Một đề thi mở chỉ thực sự phát huy giá trị khi người chấm có chung hệ quy chiếu, đồng thời những cách đọc có căn cứ, tinh tế và sáng tạo vẫn có "đất" để được nhận ra và ghi nhận.

Đề thi Ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT đợt 2 năm 2026 tại Tuyên Quang.

Đỗ Vi