Bộ Y tế làm rõ những đề xuất mới về hiến mô, tạng ở trẻ dưới 18 tuổi

Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan phát biểu tại buổi cung cấp thông tin cho báo chí. (Ảnh: TUẤN DŨNG)

Chiều 27/10, Bộ Y tế tổ chức cung cấp thông tin về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang nhận được sự quan tâm của người dân. Tại cuộc họp, lãnh đạo Bộ Y tế và các chuyên gia đã làm rõ những đề xuất mới, đặc biệt là quy định liên quan đến hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi nhằm giúp người dân hiểu đúng về dự thảo Luật.

Không cho phép lấy bộ phận cơ thể từ trẻ dưới 18 tuổi còn sống

Tại cuộc họp báo, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan khẳng định, mục tiêu của việc sửa đổi Luật là tháo gỡ những vướng mắc pháp lý, tạo thêm cơ hội sống cho người bệnh, đồng thời bảo đảm các điều kiện nghiêm ngặt để bảo vệ người hiến.

Theo Bộ trưởng, sau 20 năm thực hiện Luật năm 2006, khoa học, công nghệ trong lĩnh vực y học đã có nhiều bước tiến. Ghép tạng trở thành một trong những thành tựu nổi bật của ngành y tế Việt Nam, nhưng những bất cập pháp lý vẫn đang hạn chế khả năng đáp ứng nhu cầu điều trị ngày càng lớn.

“Những gì có lợi cho dân, cho nước, cho sự phát triển của đất nước cũng như cho sức khỏe của nhân dân, chúng tôi làm”, Bộ trưởng nhấn mạnh về tinh thần xây dựng các dự án Luật do Bộ Y tế chủ trì.

Bà cho biết dự thảo Luật đang tiếp tục được tiếp thu, chỉnh lý trên cơ sở ý kiến của đại biểu Quốc hội, các cơ quan, chuyên gia và nhân dân. Những vấn đề còn chưa rõ hoặc chưa chặt chẽ sẽ được xem xét, hoàn thiện trong quá trình trình Quốc hội xem xét.

Làm rõ các nội dung đang được dư luận quan tâm, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết, tính từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, nguồn mô, tạng hiến vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu điều trị.

Bộ Y tế cung cấp thông tin cho báo chí chiều 27/10.

Một trong những đề xuất mới của dự thảo Luật là cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện hợp pháp. Tuy nhiên, đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa với việc được phép hiến trong mọi trường hợp.

Đặc biệt, dự thảo Luật không cho phép lấy bộ phận cơ thể từ người dưới 18 tuổi khi còn sống, như thận hoặc một phần gan.

Đối với mô có khả năng tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, dự thảo đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến trong những trường hợp đặc biệt, chủ yếu trong phạm vi gia đình, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Theo phương án đang được nghiên cứu, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ đẻ hoặc anh, chị, em ruột. Bộ Y tế đang tiếp tục xem xét phương án thu hẹp phạm vi người nhận, theo hướng chỉ giới hạn trong quan hệ anh, chị, em ruột.

Đối với người dưới 18 tuổi đã chết não hoặc chết tuần hoàn, dự thảo đề xuất cho phép hiến mô, bộ phận cơ thể khi có nguyện vọng hiến trước khi chết và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Theo Bộ Y tế, việc mở rộng nguồn hiến phải đi đôi với các quy định kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, nhân đạo, công bằng, minh bạch và không vì mục đích thương mại.

Nhiều bệnh nhi không thể chờ đợi nguồn tạng phù hợp

Từ thực tiễn điều trị, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết nhu cầu ghép tạng ở trẻ em rất lớn, nhưng nguồn tạng phù hợp còn hạn chế.

Mỗi năm, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Nam Bộ có khoảng 70–75 trẻ em cần ghép tim, trong đó khoảng một nửa mắc bệnh cơ tim giãn và một nửa mắc bệnh tim bẩm sinh giai đoạn cuối.

Trong 2 năm qua, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện 9 ca ghép tim cho trẻ em. Đáng chú ý, cả chín trường hợp đều sử dụng tim hiến từ người trưởng thành. Bệnh nhi nhỏ tuổi nhất được ghép tim là 9 tuổi, nặng 45kg.

“Với những trẻ chỉ nặng 15-20kg, chúng tôi không thể sử dụng trái tim của người trưởng thành nặng 50-60kg để ghép. Những bệnh nhi này cần nguồn tim hiến có kích thước phù hợp”, ông Định cho biết.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh.

Ông thông tin thêm: “Hiện bệnh viện có 8 trẻ em trong danh sách chờ ghép tim quốc gia. Đáng buồn, trong năm vừa qua, 3 bệnh nhi đã tử vong khi chưa có nguồn tim phù hợp”.

Ông Định cũng chia sẻ về một bệnh nhi có cha là quân nhân công tác tại Trường Sa, mẹ ở Quảng Ngãi. Bệnh nhi mắc bệnh tim nặng, trong sáu tháng qua đã nhiều lần rơi vào tình trạng nguy kịch. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận nguồn tim hiến phù hợp vẫn là vấn đề rất khó khăn.

Nhắc lại trường hợp này, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan lặng người xúc động, bày tỏ sự day dứt trước những người bệnh đang chờ đợi cơ hội sống. “Nếu chúng ta là những người xây dựng pháp luật mà thờ ơ, bàng quan với những việc như vậy thì chúng ta mới là những người có lỗi”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo bà, khi các tiến bộ y học đã mở ra khả năng cứu sống người bệnh, trách nhiệm của cơ quan xây dựng pháp luật là tìm giải pháp phù hợp để những cơ hội ấy không bị bỏ lỡ vì các vướng mắc pháp lý.

Bộ trưởng cũng đề cập mong muốn của những gia đình không may mất con nhưng muốn sự sống của con mình được tiếp nối trong một cơ thể khác. Trong khi đó, nhiều trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo vẫn đang chờ đợi nguồn tạng phù hợp để có cơ hội tiếp tục sống.

Cùng với ghép tim, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh đã thực hiện 57 ca ghép gan cho trẻ em, trong đó 50 trường hợp nhận gan từ người hiến sống là cha hoặc mẹ, bảy trường hợp nhận gan từ người hiến chết não. Tỷ lệ sống sau 3 năm được ông Định thông tin đạt hơn 90%.

Ở góc độ điều trị nhi khoa, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết bệnh viện có khoảng 60 bệnh nhi cần được ghép gan. Trong số này, khoảng 25 trẻ có nguy cơ tử vong trong vòng ba đến năm tháng nếu không tìm được nguồn gan phù hợp.

“Đây không phải nhu cầu của bệnh viện mà là nhu cầu của người bệnh và gia đình người bệnh”, ông Điển nhấn mạnh.

Giáo sư Trần Minh Điển cũng đề cập nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu ở trẻ mắc các bệnh lý về máu, trong đó có bệnh tan máu bẩm sinh. Những bệnh nhi mắc thể nặng có thể phải truyền máu định kỳ, có trường hợp khoảng 20 ngày một lần. Việc tìm được nguồn tế bào gốc tạo máu phù hợp từ người thân có thể mở ra cơ hội điều trị.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh cần phân biệt rõ việc đăng ký nguyện vọng hiến với điều kiện thực tế để được hiến, đồng thời bảo đảm an toàn cho trẻ trong mọi trường hợp.

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương chia sẻ tại buổi họp báo.

Theo ông, việc mở rộng quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể từ người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn có thể góp phần tăng cơ hội ghép tạng cho trẻ em. Tuy nhiên, quá trình xác định chết não, chết tuần hoàn và lấy tạng phải tuân thủ những điều kiện hết sức chặt chẽ.

Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn phải hoạt động độc lập với các bác sĩ điều trị và ê-kíp ghép tạng. Hồ sơ, quy trình chuyên môn cũng phải được kiểm tra kỹ lưỡng trước khi thực hiện.

Theo Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, về lâu dài, cần tăng cường vận động hiến tạng từ người chết não, chết tuần hoàn, qua đó mở rộng cơ hội cứu chữa người bệnh và giảm sự phụ thuộc vào nguồn hiến từ người còn sống. Việc sửa đổi Luật cần đồng thời đáp ứng hai yêu cầu là bảo vệ nghiêm ngặt quyền lợi của người hiến, đặc biệt là trẻ em, và tạo hành lang pháp lý phù hợp để các cơ sở y tế có thể cứu chữa thêm nhiều bệnh nhân đang chờ ghép tạng.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, việc sửa đổi Luật cần hướng tới mở rộng nguồn tạng hiến, đặc biệt từ người chết não, chết tuần hoàn, nhằm tăng cơ hội cứu sống người bệnh.

“Đối với người đã chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu không được hiến để ghép thì nguồn tạng có thể cứu sống người khác sẽ bị bỏ phí. Vì vậy, cần nghiên cứu mở rộng nguồn hiến từ những trường hợp này”, ông Hùng nêu quan điểm.

Tuy nhiên, đối với người hiến còn sống, đặc biệt là người dưới 18 tuổi, ông cho rằng phải hết sức thận trọng, đặt quyền lợi và sức khỏe của người hiến lên hàng đầu. Theo ông, cần phân biệt rõ giữa hiến bộ phận cơ thể và hiến mô tái sinh.

Ông nhấn mạnh, trẻ em chưa phát triển đầy đủ về nhận thức để tự đánh giá những vấn đề y khoa phức tạp. Vì vậy, bên cạnh việc tôn trọng ý kiến của trẻ, cần có sự tham gia của cha mẹ, người giám hộ và đặc biệt là hội đồng chuyên môn độc lập.

Hội đồng chuyên môn phải đánh giá, kết luận rõ ràng bằng văn bản về mức độ an toàn của việc lấy mô, bảo đảm không gây ảnh hưởng đến sức khỏe trước mắt và lâu dài của trẻ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức chia sẻ tại buổi họp báo.

Một vấn đề khác được ông Hùng đặc biệt quan tâm là giới hạn phạm vi người được nhận mô hiến từ trẻ em. Theo ông, nếu quy định quá rộng đối với khái niệm thành viên gia đình, có thể phát sinh nguy cơ lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi hoặc những mối quan hệ khác để thực hiện hành vi không đúng quy định.

Vì vậy, cần nghiên cứu giới hạn phạm vi hiến mô tái sinh ở người chưa thành niên trong những quan hệ huyết thống gần gũi, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Từ thực tiễn ghép tạng, ông Hùng dẫn trường hợp một người hiến tiềm năng mới 17 tuổi, 9 tháng, 20 ngày. Dù có khả năng sử dụng nguồn tạng để cứu người bệnh, các bác sĩ không thể thực hiện do vướng quy định về độ tuổi.

“Chúng tôi cần một hành lang pháp lý rõ ràng để những người trực tiếp làm công tác ghép tạng có thể cứu người bệnh mà vẫn được pháp luật bảo vệ”, ông Hùng nhấn mạnh.

Theo ông, việc sửa đổi Luật cần xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, có tham khảo kinh nghiệm quốc tế nhưng không áp dụng máy móc. Mục tiêu là vừa mở rộng cơ hội ghép tạng, vừa ngăn chặn mua bán mô, bộ phận cơ thể người và bảo vệ quyền lợi của người hiến.

Ông cũng mong muốn các ý kiến đóng góp cho dự thảo Luật được nhìn nhận theo hướng xây dựng, bởi những quy định đang được thảo luận không chỉ liên quan đến người bệnh hiện nay mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến mỗi gia đình trong tương lai.

Hiến tạng phải tự nguyện, bảo vệ quyền lợi trẻ em ở mức cao nhất

Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan khẳng định hoạt động hiến mô, tạng phải hoàn toàn dựa trên tinh thần tự nguyện, không có bất kỳ sự ép buộc nào.

“Hiện nay, cuộc vận động hiến tạng của chúng ta cũng chỉ là vận động. Người lớn của chúng ta cũng chỉ là vận động, không phải là một cuộc ép buộc hiến tạng. Đây là một vấn đề nhân văn, chia sẻ cho những người dân của chúng ta chứ không phải là ép buộc”, Bộ trưởng nói.

Theo bà, không thể hiểu việc sửa đổi Luật là nhằm ép buộc trẻ em hiến mô, bộ phận cơ thể. Mục tiêu của dự thảo là mở rộng cơ hội cứu người, đồng thời quy định chặt chẽ những điều kiện được phép hiến và những hành vi bị nghiêm cấm.

Từ góc độ quốc tế, Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam, cho biết tổ chức này ủng hộ việc tạo điều kiện cho các hoạt động hiến, ghép cứu người, bao gồm những hình thức hiến phù hợp liên quan đến trẻ em. Tuy nhiên, lợi ích tốt nhất của trẻ phải luôn được đặt lên hàng đầu.

Theo bà, cần phân biệt hiến bộ phận cơ thể khi còn sống với hiến mô tái sinh và hiến sau khi chết. Trẻ phải được cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi, có sự chấp thuận thực chất, được bảo đảm quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý, đồng thời được tư vấn, đánh giá độc lập để phòng ngừa ép buộc, bóc lột.

Dẫn kinh nghiệm Australia, bà cho biết người chưa thành niên có thể hiến mô, tạng sau khi chết trong một hệ thống đăng ký tự nguyện, có sự tham gia của gia đình và cơ chế giám sát chuyên môn chặt chẽ.

Bà đánh giá dự thảo Luật của Việt Nam nhìn chung phù hợp với hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới và kinh nghiệm quốc tế, nhưng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện các quy định bảo vệ trẻ em.

Tiến sĩ Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền Trẻ em Việt Nam chia sẻ tại họp báo.

Cùng bàn về quyền tham gia của trẻ em, Tiến sĩ Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền Trẻ em Việt Nam cho rằng cần phân biệt 2 vấn đề: lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng chính sách, pháp luật và lấy ý kiến trẻ đối với những quyết định trực tiếp liên quan đến việc hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Theo ông, lấy ý kiến trẻ em khi xây dựng chính sách, pháp luật là trách nhiệm bắt buộc, đã được quy định trong Luật Trẻ em năm 2016, Nghị định số 56/2017/NĐ-CP của Chính phủ và pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Tuy nhiên, việc lấy ý kiến phải được tổ chức phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức của trẻ. Cơ quan xây dựng chính sách có trách nhiệm giải thích để các em hiểu những nội dung liên quan trực tiếp đến mình, được tiếp nhận đầy đủ thông tin và có thể bày tỏ ý kiến một cách trung thực, độc lập, không bị tác động từ bên ngoài.

Đối với quyết định hiến mô, bộ phận cơ thể, Tiến sĩ Nam nhấn mạnh: “Việc lấy ý kiến và có được sự đồng thuận của trẻ em mới chỉ là điều kiện cần, chứ chưa phải điều kiện đủ”.

Theo ông, để bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em theo Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em, Hiến pháp và Luật Trẻ em năm 2016, cần xem xét đầy đủ những yếu tố liên quan đến sức khỏe, sự phát triển và quá trình trưởng thành của trẻ.

Tiến sĩ Nam đồng tình với đề xuất thành lập hội đồng chuyên môn y khoa độc lập. Hội đồng phải độc lập với quá trình lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, đồng thời không chịu sự chi phối của cha mẹ hoặc người giám hộ.

“Có những trường hợp trẻ em đồng thuận, thậm chí cha mẹ hoặc người giám hộ cũng đồng thuận, nhưng chưa chắc quyết định đó đã bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ”, ông phân tích.

Do đó, hội đồng chuyên môn phải đánh giá chặt chẽ việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể có ảnh hưởng đến sức khỏe, sự phát triển và quá trình trưởng thành sau này của trẻ hay không, đối với cả trẻ hiến và trẻ được ghép.

Đáng chú ý, ông đề nghị dự thảo Luật bổ sung quy định về sự tham gia của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc những người có chuyên môn, kinh nghiệm làm việc với trẻ, bên cạnh hội đồng chuyên môn y khoa.

Tiến sĩ Nam cho rằng, nếu mở rộng đối tượng được hiến mô, bộ phận cơ thể một cách có điều kiện, đồng thời thiết lập được những cơ chế bảo vệ chặt chẽ, không để trẻ em bị tổn hại, đây sẽ là một chính sách nhân văn đối với cả trẻ hiến và trẻ được ghép. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ dừng ở việc ban hành Luật mà còn ở quá trình tổ chức thực hiện. Ông đề nghị xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan liên quan, tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Ở góc độ pháp lý, Tiến sĩ Vũ Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế - người từng tham gia xây dựng Luật năm 2006, cho rằng cần giải thích đầy đủ bản chất của những đề xuất mới để tránh gây hiểu nhầm trong dư luận.

Tiến sĩ Vũ Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế - người từng tham gia xây dựng Luật năm 2006, cho rằng cần giải thích đầy đủ bản chất của những đề xuất mới để tránh gây hiểu nhầm trong dư luận.

Theo ông, việc nói chung rằng dự thảo cho phép trẻ dưới 18 tuổi hiến tạng mà không phân biệt rõ các trường hợp dễ khiến người dân hiểu sai rằng trẻ em có thể bị lấy bộ phận cơ thể khi còn sống.

Ông nhấn mạnh phải làm rõ sự khác biệt giữa hiến mô tái sinh từ người còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Ông Quang cho rằng, đối với những dự án Luật liên quan đến vấn đề nhạy cảm, cơ quan soạn thảo cần chủ động đánh giá phản ứng của dư luận, cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời và có sự tham gia của các chuyên gia để giải thích những nội dung dễ gây hiểu nhầm.

Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết dự thảo Luật vẫn đang trong quá trình tiếp thu, chỉnh lý. Bộ Y tế sẵn sàng lắng nghe những ý kiến góp ý của đại biểu Quốc hội, các chuyên gia, cơ quan báo chí và người dân để tiếp tục hoàn thiện các quy định.

Theo Bộ trưởng, mục tiêu cuối cùng là mở thêm cơ hội sống cho những người mắc bệnh hiểm nghèo, các bệnh nhi đang chờ ghép, đồng thời tạo hành lang pháp lý rõ ràng để đội ngũ thầy thuốc yên tâm công tác, cống hiến cho sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân.

THIÊN LAM