Bảo đảm nguồn lực, tăng cường giám sát trong triển khai các dự án giao thông trọng điểm

Phân cấp phải gắn với kiểm tra, giám sát

ĐBQH Trần Đức Thuận (Nghệ An) tán thành chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội.

ĐBQH Trần Đức Thuận (Nghệ An) phát biểu

Theo đại biểu, Tờ trình của Chính phủ đã nêu rõ sự cần thiết của Dự án trên các cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn. Việc ban hành Nghị quyết sẽ góp phần thực hiện chủ trương của Đảng về phát triển đất nước, nhất là phát triển vùng Thủ đô Hà Nội và hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng quốc gia, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới.

Đại biểu cho rằng các tuyến giao thông không chỉ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội mà còn có vai trò rất quan trọng đối với quốc phòng, an ninh. Trong điều kiện bình thường, hệ thống giao thông phục vụ phát triển kinh tế, giao thương và hoạt động cơ động của các lực lượng chức năng; khi xảy ra tình huống, đây còn là điều kiện có ý nghĩa chiến lược để điều động lực lượng, phương tiện ứng phó.

Theo đại biểu, Dự án đường Vành đai 5 có ý nghĩa quan trọng trong thực hiện định hướng phát triển vùng Thủ đô Hà Nội theo tầm nhìn mới. Khi hoàn thành, tuyến đường sẽ góp phần củng cố thế trận quốc phòng toàn dân, thế trận an ninh nhân dân và tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng khu vực phòng thủ vùng Thủ đô.

Toàn cảnh phiên thảo luận tổ

Tuy nhiên, nội dung bảo đảm quốc phòng, an ninh trong dự thảo Nghị quyết mới chủ yếu dừng ở mức định hướng... Dù Nghị quyết không thể quy định quá chi tiết, đại biểu đề nghị giao Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành và địa phương thường xuyên quan tâm yêu cầu quốc phòng, an ninh trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế kỹ thuật và tổ chức triển khai Dự án.

Đại biểu dẫn chứng, việc triển khai Dự án sẽ liên quan đến thu hồi đất và giải phóng mặt bằng. Nếu công tác này được thực hiện tốt thì an ninh, trật tự được bảo đảm; ngược lại, nếu thực hiện không tốt có thể phát sinh khiếu nại, khiếu kiện, tranh chấp, ảnh hưởng đến an ninh, trật tự.

Trong quá trình lập Dự án, cần xem xét sự kết nối của tuyến đường với mạng lưới giao thông quốc gia, bảo đảm yêu cầu cơ động khi xảy ra tình huống phòng thủ dân sự, tình huống khẩn cấp hoặc liên quan đến quốc phòng, an ninh.

Đồng thời, phải đặc biệt quan tâm đến các công trình quốc phòng, khu quân sự trên địa bàn. Việc xây dựng tuyến đường phải tạo điều kiện để các công trình quốc phòng, khu quân sự hoạt động thuận lợi hơn, không để Dự án gây ảnh hưởng hoặc cản trở hoạt động của các công trình này.

Đại biểu đề nghị trong quá trình lập và triển khai Dự án phải thường xuyên quan tâm yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh; hạn chế phát sinh tranh chấp, khiếu nại, khiếu kiện trong quá trình thu hồi đất và giải phóng mặt bằng.

Đối với người dân có đất bị thu hồi, đại biểu đề nghị thực hiện đúng chủ trương của Đảng, bảo đảm nơi ở và điều kiện sống sau tái định cư bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Theo đại biểu, yêu cầu này cần được tính toán đầy đủ, kể cả dưới góc độ bảo đảm quốc phòng, an ninh và ổn định xã hội.

Các ĐBQH tỉnh Nghệ An tham dự buổi thảo luận tổ

Góp ý về các cơ chế, chính sách đặc thù áp dụng cho Dự án, đại biểu cho biết: dự thảo đề xuất nhiều cơ chế liên quan đến thẩm định nguồn vốn, đấu thầu, điều chỉnh chủ trương đầu tư theo ủy quyền của Quốc hội và một số cơ chế đặc biệt về đất đai, quy hoạch.

Theo đại biểu, các cơ chế này phù hợp với yêu cầu đẩy mạnh hậu kiểm, phân cấp, phân quyền và tăng quyền tự chủ cho địa phương trong điều kiện hiện nay.

Tuy nhiên, cùng với phân cấp, phân quyền, tạo sự linh hoạt, chủ động cho Chính phủ và các cơ quan trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, phải tăng cường kiểm tra, giám sát. Hai yêu cầu này phải được thực hiện đồng thời, không thể tăng phân quyền mà giảm kiểm tra, giám sát.

Vì vậy, đại biểu đề nghị Chính phủ quan tâm xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát phù hợp, vừa tạo thuận lợi và sự chủ động cho Chính phủ, các bộ, ngành trong quá trình triển khai Dự án, vừa không để phát sinh kẽ hở dẫn đến thất thoát, lãng phí nguồn lực quốc gia.

Cùng góp ý về Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, ĐBQH Nguyễn Văn Quảng (Lâm Đồng) tán thành sự cần thiết đầu tư Dự án.

ĐBQH Nguyễn Văn Quảng (Lâm Đồng) phát biểu

Theo đại biểu, trong khi Vành đai 4 chưa hoàn thành nhưng đã tính toán phát triển Vành đai 5 cho thấy tầm nhìn sớm, kịp thời đối với định hướng phát triển Thủ đô trong 100 năm tới; đồng thời góp phần kết nối không gian phát triển của vùng Thủ đô.

Đại biểu thống nhất Dự án thuộc thẩm quyền Quốc hội xem xét, quyết định chủ trương đầu tư. Tuy nhiên, từ thực tiễn các dự án đã được Quốc hội thông qua, trong đó có Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, đại biểu cho rằng cần đổi mới cơ chế xử lý khi phát sinh điều chỉnh.

Theo đại biểu, tại thời điểm Quốc hội xem xét chủ trương đầu tư, các số liệu về diện tích, loại đất thu hồi, số hộ bị ảnh hưởng, số hộ phải tái định cư và một số nội dung liên quan có thể chưa hoàn toàn chính xác, đầy đủ. Trong quá trình triển khai, việc phát sinh điều chỉnh là khó tránh khỏi.

Nếu mỗi lần điều chỉnh đều phải trình lại Quốc hội thì có thể ảnh hưởng đến tiến độ, không bảo đảm tính kịp thời và phải tổ chức thêm các kỳ họp không thường lệ.

Toàn cảnh phiên thảo luận Tổ 7

Vì vậy, đại biểu đề nghị Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, giao Chính phủ chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện. Trường hợp phát sinh yêu cầu điều chỉnh một số nội dung cụ thể như diện tích, loại đất thu hồi, số hộ bị ảnh hưởng, số hộ phải tái định cư và các vấn đề liên quan, nên giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định trên cơ sở đề nghị của Chính phủ, sau đó báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Theo đại biểu, cách phân cấp này phù hợp với tinh thần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đồng thời giúp xử lý kịp thời những vấn đề phát sinh trong quá trình triển khai Dự án.

Làm rõ nguồn lực, bảo đảm tính đồng bộ của toàn tuyến

ĐBQH Vũ Thị Lan Anh (Nghệ An) tán thành sự cần thiết đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội; đồng thời đề nghị tiếp tục làm rõ tính khả thi của nguồn lực thực hiện Dự án.

ĐBQH Vũ Thị Lan Anh (Nghệ An) phát biểu

Theo dự thảo Nghị quyết, ngân sách cấp nào chịu trách nhiệm đầu tư hạng mục nào thì ngân sách cấp đó có trách nhiệm bố trí đủ vốn và xử lý phần chi phí tăng thêm của hạng mục đó. Đại biểu cho rằng quy định này rõ ràng, thuận lợi cho việc xác định trách nhiệm trong quá trình tổ chức thực hiện.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ nguyên tắc, thứ tự ưu tiên và lộ trình huy động, bố trí vốn theo từng giai đoạn.

Theo đại biểu, vốn ngân sách dự kiến bố trí trong giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 59.000 tỷ đồng, chiếm 20,7% tổng mức đầu tư, mới đáp ứng khoảng 116km trong tổng chiều dài 349km. Nhu cầu vốn ngân sách Trung ương sau năm 2030 còn khoảng 155.492 tỷ đồng nhưng chưa xác định được nguồn cụ thể, trong khi dự thảo Nghị quyết đặt mục tiêu phấn đấu hoàn thành tuyến đường trước năm 2035.

Vì vậy, đại biểu đề nghị làm rõ nguyên tắc, thứ tự ưu tiên và lộ trình huy động, bố trí vốn theo từng giai đoạn, bảo đảm tính khả thi, tránh tình trạng Dự án kéo dài hoặc đầu tư dang dở từng đoạn tuyến.

Đối với phần vốn ngân sách địa phương khoảng 73.076 tỷ đồng, đại biểu cho rằng đây là khoản rất lớn, trong khi đến nay mới có một số địa phương có văn bản cam kết bố trí vốn.

Do đó, đại biểu đề nghị Chính phủ chỉ đạo các địa phương khẩn trương rà soát, báo cáo HĐND cùng cấp và có cam kết cụ thể về khả năng, tiến độ bố trí ngân sách địa phương cho các tuyến đường song hành và công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thuộc trách nhiệm của địa phương.

Các nội dung này cần được báo cáo Quốc hội khi xem xét, thông qua chủ trương đầu tư hoặc báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong quá trình triển khai. Đồng thời, cần làm rõ phương án xử lý trong trường hợp địa phương không cân đối được nguồn lực, bảo đảm không làm gián đoạn tính đồng bộ của toàn tuyến.

Các ĐBQH tỉnh Lâm Đồng dự thảo luận tổ

Về các cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt tại Điều 3 của dự thảo Nghị quyết, đại biểu cơ bản nhất trí với các nội dung được đề xuất.

Riêng đối với cơ chế chỉ định thầu tại khoản 6, đại biểu đề nghị chỉ áp dụng đối với những gói thầu thực sự cần thiết để bảo đảm tiến độ Dự án.

Việc chỉ định thầu phải bảo đảm công khai, minh bạch, kiểm soát xung đột lợi ích; lựa chọn nhà thầu có đủ năng lực, kinh nghiệm và năng lực tài chính; không làm giảm các tiêu chuẩn về kỹ thuật, chất lượng công trình, an toàn lao động và an toàn giao thông.

Đại biểu cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu, đánh giá kỹ một số nội dung hiện mới được xác định sơ bộ như nhu cầu sử dụng đất, tổng mức đầu tư, phương án hướng tuyến dài 28km qua tỉnh Thái Nguyên và phương án cầu cạn qua tỉnh Ninh Bình.

Theo đại biểu, các nội dung này có thể tác động đến phạm vi và tổng mức đầu tư của Dự án. Vì vậy, trong bước lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, cần khảo sát, thiết kế chi tiết, so sánh đầy đủ các phương án về chi phí vòng đời, hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng khai thác quỹ đất và giá trị của hạ tầng hiện hữu trước khi quyết định.

Việc lựa chọn phương án phải bảo đảm cân đối với tổng mức đầu tư, đồng thời tránh lãng phí các tuyến đường đã được đầu tư.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị rà soát các phụ lục về danh mục dự án thành phần, bởi một số số liệu về tổng vốn đầu tư và cơ cấu nguồn vốn hiện chưa thống nhất; qua đó bảo đảm sự thống nhất trong toàn bộ hồ sơ Dự án.

Thường xuyên đánh giá tác động đối với quốc phòng, an ninh

Đối với việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, ĐBQH Trần Đức Thuận cho rằng: việc điều chỉnh là cần thiết, đáp ứng yêu cầu phát triển giao thông trên cơ sở tình hình công nghệ và những yêu cầu, nhiệm vụ mới.

Theo đại biểu, Tờ trình của Chính phủ đã nêu rõ sự cần thiết của Dự án trên các cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn. Việc ban hành Nghị quyết sẽ góp phần thực hiện chủ trương của Đảng về phát triển đất nước và hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng quốc gia, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới.

Đại biểu đề nghị tiếp tục đánh giá tác động của việc điều chỉnh chủ trương đầu tư đối với nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Đây là tuyến đường đi qua khu vực biên giới và kết nối nhiều đầu mối giao thông, logistics có ý nghĩa quan trọng về kinh tế và quốc phòng.

Các ĐBQH tỉnh Lâm Đồng dự thảo luận Tổ

Do đó, đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục đánh giá các tác động liên quan đến yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh trong quá trình triển khai Dự án.

Theo đại biểu, yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh phải thường xuyên được cập nhật, theo dõi và giám sát, không chỉ được xem xét kỹ ở giai đoạn chuẩn bị Dự án. Các vấn đề liên quan có thể phát sinh ở bất kỳ thời điểm nào trong quá trình triển khai.

Đại biểu lưu ý yếu tố quốc phòng, an ninh cần được đánh giá từ khi lập dự án, trong quá trình triển khai và cả sau khi Dự án được đưa vào khai thác, sử dụng... Đây là yêu cầu đặt ra từ chủ trương kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh. Theo đại biểu, quốc phòng, an ninh không chỉ có nhiệm vụ bảo vệ mà còn góp phần kiến tạo phát triển.

Đại biểu cũng quan tâm đến việc điều chỉnh tổng mức đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Theo dự thảo, tổng mức đầu tư sau điều chỉnh là 289.975 tỷ đồng, tăng đáng kể so với mức đầu tư trước đây... Trong đó, Dự án bổ sung chi phí bồi thường đối với khoảng 110ha đất phục vụ hai dự án khác. Tuy nhiên, dự thảo Nghị quyết chưa nêu rõ nguyên nhân, cơ sở tính toán và trách nhiệm đối với phần chi phí phát sinh này.

Vì vậy, đại biểu Trần Đức Thuận đề nghị Tờ trình của Chính phủ tiếp tục phân tích, làm rõ cơ sở xác định tổng mức đầu tư sau điều chỉnh, mức tăng của từng nhóm chi phí; đồng thời đề xuất giải pháp kiểm soát trượt giá, tránh phát sinh vốn và bảo đảm hiệu quả đầu tư của Dự án.

Diệp Anh; ảnh: Khánh Duy