2,7 triệu trang tư liệu chiến trường gợi mở thông tin về liệt sĩ

Với từ khóa 'letter' trên ô tìm kiếm, hệ thống hiển thị 3.020 kết quả liên quan đến những lá thư của bộ đội Việt Nam trong kho 2,7 triệu tư liệu đang lưu trữ tại Đại học Công nghệ Texas (Mỹ).

Đó phần lớn là những lá thư chưa kịp gửi về nhà của những người lính đến từ miền Bắc, trên chặng đường hành quân và nằm lại mặt trận phía Nam. Hay một cuốn sổ tay thuộc về quân nhân có tên Hải Trường, biệt danh Hoan, gửi về địa chỉ người nhận Nguyễn Thị Hán, xã Hải Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Số nhật ký 05-3443-67, thu thập ngày 30/3/1967, báo cáo ngày 8/4/1967.

Những trang thư tay, nhật ký, giấy tờ đã được số hóa, lưu trữ dưới dạng PDF là một phần trong số hơn 2,7 triệu trang tư liệu đang được lưu trữ tại Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson, thuộc Đại học Công nghệ Texas (Mỹ). TS Võ Đình Thái và ông Steve Maxner, chuyên gia đồng sáng lập Dự án Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI), chia sẻ tại trưng bày chuyên đề do Cục văn thư Lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ tổ chức giữa tháng 7.

 

 

2,7 triệu trang tư liệu chiến trường

TS Thái cho biết trung tâm đã số hóa hơn 10 triệu trong số 30 triệu trang tư liệu. Hơn 2,7 triệu trang trong số này được giải mã xuất phát từ 260.613 cuốn hồ sơ thu giữ được trên chiến trường.

Các hồ sơ là thư tay, nhật ký, sổ ghi chép, giấy tờ của bộ đội miền Bắc do quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ sau mỗi trận đánh, trong hầm trú ẩn, balo hoặc trên thi thể người đã ngã xuống. Tài liệu sau khi chụp hình được phía Mỹ lưu lại dưới dạng vi phim để khai thác thông tin. Mỗi tài liệu đều có biên bản ghi rõ ngày tháng thu giữ, tọa độ, vị trí địa lý, đơn vị nào thu được. Hiện vật gốc sau đó bị thiêu hủy.

Sau này Đại học Công nghệ Texas đã số hóa và lưu trữ dưới dạng PDF để phục vụ nghiên cứu, giải mã thông tin tìm kiếm quân nhân mất tích trong chiến tranh. Bởi các tài liệu này đều mang tính chính xác về thời điểm thu giữ, tạo cơ sở cho quá trình giải mã. Ông Thái ước tính hồ sơ liên quan ít nhất 100.000 bộ đội Việt Nam và "khoảng một nửa trong số này có thể đã hy sinh". Bởi đa số hồ sơ được thu giữ sau mỗi trận đánh. Có những cuốn nhật ký còn vết đạn xuyên hoặc góc lá thư còn loang màu máu.

"Bản lưu trữ trong kho hiện giờ là phiên bản duy nhất, nếu mất đi thì tư liệu về những người lính này không còn", ông nói, hy vọng các hồ sơ khi khớp nối thông tin thành những báo cáo riêng biệt có thể giúp tìm lại tên tuổi cho liệt sĩ còn thiếu thông tin hoặc chuyển giao về cho các gia đình.

Nhiều tài liệu trong số này có thể thuộc về cùng một người. Ông dẫn ví dụ về hồ sơ lưu trữ liệt sĩ bác sĩ Đặng Thùy Trâm, ngoài nhật ký còn có 12 tư liệu thực chứng liên quan là những lá thư gửi về cho gia đình, giấy tờ ký điều trị hoặc chuyển tuyến cho thương binh. Các tọa độ đánh dấu trên tư liệu cho thấy cách vài tháng, nữ bác sĩ sẽ di chuyển đến khu vực nào đó trên chiến trường. Tài liệu cuối cùng thu giữ ngày 23/6/1970 - một ngày sau khi bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh ở Quảng Ngãi. Đối chiếu với bản đồ ngày nay, vị trí hiển thị gần nơi được đánh dấu là "khu di tích liệt sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh".

Liên quan hồ sơ chỉ dẫn đơn vị 962 và liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, nhóm nghiên cứu tìm thấy 212 tư liệu liên quan khi bắt đầu với từ khóa tìm kiếm "962". Các dữ liệu sau đó được tập hợp thành báo cáo hoàn chỉnh và cung cấp cho TP HCM một số hình ảnh, tư liệu ghi lại nơi chôn cất chiến sĩ hy sinh trong chiến dịch Mậu Thân 1968 vào hồi đầu tháng 7.

Thời gian này, nhóm nghiên cứu tiếp tục chuyển giao cho phía Việt Nam khoảng 50 hồ sơ liên quan các chỉ dẫn về đơn vị 962; Bệnh viện K76A; hồ sơ kỷ vật chiến trường Đông Nam Bộ từ năm 1966 đến 1972...

Chuyên gia nhấn mạnh các chỉ dẫn có thể không trực tiếp cho kết quả tìm thấy hài cốt liệt sĩ ngay lập tức, song kỳ vọng phần nào cung cấp thêm mảnh ghép về danh tính quân nhân hy sinh, trong bối cảnh các cơ quan Việt Nam đẩy mạnh khảo sát, khoanh vùng thực địa tìm kiếm hài cốt và thông tin liệt sĩ.

Theo TS Võ Đình Thái, các dữ liệu khi được khớp nối có thể tái hiện một phần về người lính, hoàn cảnh họ đã trải qua và sự kiện dẫn đến sự mất mát ấy. Rất nhiều người con vẫn còn nằm trong bụng mẹ hoặc mới chào đời vài tháng tuổi, chưa bao giờ nhìn thấy nét bút của cha, cũng không biết người thân mình đã trải qua những gì ở chiến trường. Vì thế, một lá thư, nét bút cuối cùng hay một dòng tên để lại trong hồ sơ với nhiều gia đình cũng có thể trở thành di vật quan trọng.

"Họ cần được biết cha ông mình từng chiến đấu ở đâu, từng thuộc về đơn vị nào. Điều này rất quan trọng. Nhiều gia đình trong số này có thể không tìm được hài cốt nhưng họ cần được biết chuyện gì đã xảy ra với người thân. Đó có thể là niềm an ủi, hồi kết cho hàng chục năm ròng chờ đợi", ông nói.

Không dừng lại ở việc chia sẻ hay chuyển giao hồ sơ, các chuyên gia kỳ vọng dự án có thể bền vững thông qua việc đào tạo đội ngũ Việt Nam tham gia vào công việc này. Tiến sĩ Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson, Chủ nhiệm nhóm nghiên cứu VWAI, nói rằng việc xử lý 260.613 hồ sơ là nỗ lực chạy đua với thời gian bởi khối lượng tư liệu đồ sộ. Đội ngũ hơn 40 thành viên người Việt tiếp nhận công việc rất lớn, nên ông kỳ vọng có thể chuyển giao dần để dự án thực hiện ở Việt Nam.

"Chúng tôi có thể nêu sáng kiến và điều phối, nhưng chỉ có những người Việt Nam mới có thể đọc được và hiểu hết về những lá thư này", ông đứng trước màn hình, chỉ vào một lá thư.

Với TS Thái, mỗi hồ sơ được khớp nối, mỗi kỷ vật về với gia đình ở Việt Nam còn là cách để người đàn ông 45 tuổi bước qua hàng rào quá khứ, hàn gắn những khúc mắc mà chiến tranh gây ra. Mười năm trước khi bắt đầu công việc nghiên cứu hồ sơ quân nhân mất tích trong chiến tranh từ kho tư liệu của Đại học Texas, Ông đã gọi điện về cho cha - người từng đứng ở bên kia chiến tuyến, hỏi ông nghĩ thế nào "nếu con làm công việc tìm kiếm về những người lính khi xưa đối đầu với cha?".

Và ông nhận được câu trả lời, cũng là kim chỉ nam định hình cho công việc mười năm qua: "Con phải làm thôi. Công việc này con không làm thì ai làm. Chúng ta biết mình là ai, biết lịch sử như thế nào và những người ngã xuống là người Việt Nam, họ là anh em của chúng ta. Đừng để cho quá khứ ảnh hưởng công việc nhân văn này".

Hồng Chiêu