Nhà thực vật học chống sa mạc hóa bằng đàn gà

Trung QuốcLý Vĩnh Canh, nhà thực vật học hơn 20 năm bám trụ ở sa mạc, tìm ra cách chống thoái hóa đồng cỏ bằng mô hình nuôi gà di động.

Năm 2001, ông Lý đến vùng đất cát Hunshandake ở thảo nguyên Xilin Gol, Nội Mông Cổ, khi nơi đây chỉ còn vài cây du cằn cỗi và mặt đất trơ trọi do chăn thả quá mức. Nằm cách Bắc Kinh 180 km, vùng đất này hứng chịu hơn 60 ngày gió mạnh mỗi năm, dễ trở thành nguồn phát tán bão bụi nghiêm trọng.

Qua điều tra, nhóm nghiên cứu phát hiện từ năm 1950 đến 2000, lượng gia súc tăng gần 10 lần, khiến diện tích gặm cỏ của mỗi con cừu giảm từ gần 4,7 ha xuống 0,47 ha.

Để khắc phục, ông Lý triển khai các biện pháp như gieo hạt cỏ, rào rơm cố định cát và giảm chăn thả. Phương pháp giảm chăn thả cho hiệu quả kinh ngạc: sau 3 năm, thảm thực vật phục hồi tự nhiên, sản lượng cỏ đạt 19 tấn mỗi hecta vào năm 2007.

Tuy nhiên, sau 7 năm, đồng cỏ lại suy thoái, cỏ ngắn và thưa thớt dần. Nhóm nghiên cứu nhận ra việc thu hoạch cỏ khô liên tục đã lấy đi lượng lớn chất dinh dưỡng trong đất. Phân bò, nguồn dinh dưỡng tuyệt vời cho đồng cỏ, lại bị nén chặt và không thể phân hủy do bọ hung biến mất.

Nguyên nhân bắt nguồn từ giai đoạn 2005 - 2010, người dân nhập giống bò ngoại. Chúng giao phối tự nhiên với bò bản địa, tạo ra con lai nhưng con lai có sức đề kháng kém, phải sử dụng thuốc kháng ký sinh trùng định kỳ. Dư lượng thuốc bài tiết qua phân đã vô tình tiêu diệt quần thể bọ hung, làm đứt gãy chuỗi phân hủy tự nhiên và biến phân bò thành chất thải tích tụ.

Ảnh đối chiếu 2.666 hecta đồng cỏ Bayan Huxu ở Khu tự trị Nội Mông Cổ trước và sau 20 năm. Ảnh: Sciencenet

Nhóm của ông từng nuôi gà để bổ sung cho thực đơn khi đang sống ở đồng cỏ. Ông quan sát thấy vùng cỏ nơi có đàn gà đi qua thường có thảm thực vật phát triển mạnh hơn.

"Tôi chợt nhận ra rằng phân gà là một loại phân bón hữu cơ tuyệt vời. Tôi bắt đầu tưởng tượng ra tất cả những lợi ích sinh thái mà việc nuôi gà có thể mang lại", ông nhớ lại.

Gà vừa giúp bón phân, làm tơi xốp đất, vừa diệt châu chấu và tăng thu nhập cho người dân. Năm 2009, với nguồn tài trợ từ Viện Khoa học Trung Quốc (CAS), nhóm thả thí điểm 50.000 con gà.

Kết quả lại là một thảm họa. Vùng cỏ bị đào bới trơ trụi, thúc đẩy sa mạc hóa. Do tập tính bầy đàn cao, khi hoảng loạn, đàn gà dồn chồng lên nhau khiến hàng loạt con bị ngạt thở. Thêm vào đó là sự tấn công của thú hoang và thời tiết khắc nghiệt. Kết thúc năm đó, 90% đàn gà chết, gây tổn thất kinh tế lớn. Ông Lý rơi vào khủng hoảng trước áp lực từ người dân và lời khuyên từ bỏ của đồng nghiệp.

Trong lúc bế tắc, ông Lý phát hiện tại một khu thử nghiệm nhỏ chỉ thả 20 con gà một lô, cả cỏ lẫn gà đều phát triển rất tốt. Ông nhận ra gà chỉ kiếm ăn trong bán kính 50 m quanh chuồng. Việc thả hàng nghìn con tập trung một chỗ sẽ gây hủy hoại cục bộ.

Nhóm nghiên cứu quyết định thay đổi chiến lược sang mô hình quản lý luân chuyển theo đàn nhỏ. Năm 2025, họ chế tạo thành công "Chuồng V7" - loại chuồng di động tích hợp hệ thống cấp nước và ổ đẻ trứng, chứa được 600 con gà mái. Chuồng đủ nhẹ để kéo đi bằng xe ba bánh điện và được di chuyển sau mỗi 3-5 ngày.

Mô hình mới mang lại thành công vượt bậc. Những bãi chăn thả áp dụng phương pháp này từ năm 2018 vẫn duy trì năng suất cỏ cao gấp ba lần so với khu vực đối chứng. Người dân địa phương hào hứng đón nhận, coi đàn gà như những "cây ATM mini" giúp cải thiện đời sống. Từ đó, họ xây dựng nhà cửa khang trang và livestream bán nông sản. Mô hình còn giúp phục hồi sinh thái cho Di chỉ Thượng Đô, góp phần đưa nơi này thành Di sản Thế giới của UNESCO.

Điều kiện sống của nhóm nghiên cứu tại trạm thực địa cũng được nâng cấp rõ rệt theo thời gian. Từ chỗ phải ở nhờ không có nhà vệ sinh năm 2009, đến năm 2021, họ đã có trạm nghiên cứu khang trang với phòng tắm riêng.

"Hơn 20 năm trôi qua trong chớp mắt. Giờ đây tôi có một giấc mơ mới là đưa phương pháp nuôi gia cầm trên đồng cỏ này tới khắp thảo nguyên Á - Âu, đưa ra một giải pháp mang tính Trung Quốc cho nạn sa mạc hóa toàn cầu", ông Lý chia sẻ.

Hồng Hạnh (Theo Sixth Tone, Sciencenet)