Bệnh bạch cầu (leukemia) thường được gọi là ung thư máu, là nhóm bệnh lý ác tính của hệ tạo máu. Bệnh khởi phát từ trong tủy xương, là cơ quan sản xuất các tế bào máu cho cơ thể. Bệnh xảy ra khi các tế bào máu tăng sinh bất thường không kiểm soát được, làm ảnh hưởng đến quá trình tạo máu bình thường của cơ thể.

ThS.BS.CKI. Lê Thị Phương Thảo, Đơn vị Huyết học Truyền máu, Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết nguyên nhân của ung thư máu không rõ ràng. Nhiều yếu tố có thể làm tăng nguy cơ như độc chất, tia xạ, sự lão hóa, môi trường ô nhiễm hay đột biến gene.

Đột biến gene

Một trong những cơ chế quan trọng liên quan đến bệnh bạch cầu là sự xuất hiện đột biến gene tại các tế bào tạo máu đầu dòng trong tủy xương. DNA trong tế bào đóng vai trò điều khiển quá trình phát triển, phân chia và hoạt động của tế bào. Khi xảy ra đột biến, các tế bào máu tăng sinh bất thường không kiểm soát được, không phát triển và biệt hóa thành các tế bào trưởng thành trong máu, từ đó mất luôn các chức năng hoạt động bình thường trong cơ thể.

Theo thời gian, các tế bào bất thường này dần lấn át các tế bào máu bình thường, làm giảm số lượng hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, gây ra các biểu hiện như thiếu máu, mệt mỏi, xanh xao, nhiễm trùng nặng tái diễn.

Di truyền

Phần lớn các trường hợp bệnh bạch cầu không mang tính di truyền trực tiếp trong gia đình. Các đột biến thường xuất hiện trong quá trình sống do tác động của môi trường hoặc sự lão hóa tự nhiên của cơ thể. Song một số hội chứng di truyền có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh bạch cầu và các bệnh lý ác tính khác.

Ví dụ, người mắc hội chứng Down có nguy cơ cao mắc bệnh bạch cầu cấp cao hơn so với người bình thường, đặc biệt ở trẻ em. Một số hội chứng di truyền ít gặp như thiếu máu Fanconi, hội chứng Bloom hoặc hội chứng Li-Fraumeni cũng liên quan đến nguy cơ mắc ung thư máu.

Tiếp xúc với hóa chất, bức xạ

Các loại hóa chất như benzen và formaldehyde có thể làm tăng nguy cơ mắc một số loại bệnh bạch cầu nếu tiếp xúc thường xuyên.

Khi xâm nhập vào cơ thể, benzen chuyển hóa tại gan tạo thành các chất trung gian độc hại như phenol, hydroquinone. Các chất này tấn công tủy xương làm rối loạn và tổn thương nhiễm sắc thể trong các tế bào gốc tạo máu, dẫn đến đột biến gene, làm suy giảm quá trình phân chia, biệt hóa và làm chết các tế bào đầu dòng. Formaldehyde có khả năng phản ứng mạnh với các hợp chất sinh học, làm đứt gãy trực tiếp chuỗi DNA, gây đột biến gene.

Benzene được ứng dụng để sản xuất cao su, nhựa, thuốc trừ sâu, thuốc nhuộm, chất tẩy rửa, có trong xăng... Formaldehyde có trong một số vật liệu xây dựng và những sản phẩm gia dụng.

Bên cạnh đó, phơi nhiễm với liều bức xạ ion hóa cao, chẳng hạn sau tai nạn hạt nhân hoặc trong một số trường hợp điều trị xạ trị y khoa, có thể gây tổn thương tế bào và làm tăng nguy cơ mắc bệnh bạch cầu, theo bác sĩ Thảo.

Lão hóa

Tuổi tác là một yếu tố nguy cơ quan trọng. Khi cơ thể già đi, các tế bào trải qua nhiều lần phân chia và sửa chữa, làm tăng khả năng xuất hiện các sai sót di truyền và đột biến gene.

Tiền sử điều trị ung thư

Những người từng được hóa trị hoặc xạ trị điều trị các loại ung thư khác trước đó sẽ có nguy cơ cao hơn mắc bệnh bạch cầu thứ phát trong tương lai. Bởi quá trình điều trị làm gián đoạn quá trình sản xuất tế bào máu. Một số nhóm thuốc điều trị có thể phá hủy DNA của các tế bào khỏe mạnh.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Thảo có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. Nhiều người có yếu tố nguy cơ nhưng không phát triển bệnh, trong khi một số trường hợp mắc bệnh lại không ghi nhận được nguyên nhân rõ ràng.

Để nâng cao sức khỏe tổng thể, mỗi người nên duy trì lối sống lành mạnh như ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm, ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya, tập thể dục thường xuyên và kiểm soát căng thẳng.

Nguyễn Trăm