Một bức tranh do AI tạo ra có thể bán được tiền. Một bài hát do AI sáng tác có thể thu hút hàng triệu lượt nghe. Vậy ai có quyền sở hữu đối với chúng? Đây là câu hỏi gây tranh luận ở nhiều quốc gia, bởi đằng sau một sản phẩm AI có thể là người phát triển thuật toán, người sở hữu hệ thống, người cung cấp dữ liệu để AI học và cả người đưa ra câu lệnh để có được sản phẩm cuối cùng.

Nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, chọn cách tiếp cận thận trọng: tạo điều kiện cho công nghệ phát triển nhưng vẫn từng bước nghiên cứu các cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích của các bên liên quan. Ông Trần Lê Hồng, Phó cục trưởng Sở hữu trí tuệ - Bộ Khoa học và Công nghệ, chia sẻ với VnExpress về những vấn đề nảy sinh từ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo.

- Với sản phẩm tạo ra bởi AI, ai có quyền sở hữu?

- Đây là vấn đề thế giới vẫn chưa thống nhất được cách nhìn nhận. Có quan điểm quyền này nên thuộc về đơn vị phát triển AI, bởi họ tạo ra công cụ, giúp nó có tư duy. Nhưng cũng có ý kiến rằng người sử dụng AI là bên đưa ra yêu cầu, dữ liệu đầu vào để AI sáng tạo, nên quyền phải thuộc về họ.

Tuy nhiên, câu chuyện không dừng lại ở hai chủ thể trên. Đằng sau còn có những người sở hữu dữ liệu mà AI dùng để học, rồi các tác giả trực tiếp của AI - những người xây dựng thuật toán, cách thức để hệ thống vận hành...

Nói cách khác, xung quanh một sản phẩm do AI tạo ra có rất nhiều chủ thể và lợi ích liên quan nên các quốc gia hiện chưa thống nhất được cách giải quyết.

- Vậy Việt Nam đang thực hiện thế nào?

- Do còn gây tranh cãi, quy định của Việt Nam không nói chấp nhận hay không chấp nhận sản phẩm do AI tạo ra. Thay vào đó, chúng ta áp dụng theo hệ thống cũ, tức sản phẩm không phải do con người tạo ra thì không bảo hộ.

Các quy định hiện hành về sở hữu công nghiệp và sáng chế đều hoạt động theo nguyên lý: sáng chế phải có tác giả con người, không phải AI. Nếu tác giả của sáng chế không chứng minh được AI chỉ là công cụ hỗ trợ sự sáng tạo, đơn đăng ký sẽ không được chấp nhận.

Tuy nhiên, AI đã lần đầu được nhắc đến trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 1/4, như một tuyên bố mang tính chính sách, định hình nguyên tắc để có thể đề xuất những giải pháp phù hợp. Chúng ta thể hiện sự ủng hộ AI và mong muốn phát triển lĩnh vực này qua việc tạo điều kiện để các nhà phát triển huấn luyện AI.

- Luật Sở hữu trí tuệ cho phép sử dụng dữ liệu để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI với điều kiện "không ảnh hưởng bất hợp lý". Yêu cầu này cần hiểu sao cho đúng?

- "Không ảnh hưởng bất hợp lý" rất khó xác định trong thực tế. Dữ liệu dùng để huấn luyện AI là dữ liệu lớn. Muốn biết dữ liệu có xâm phạm quyền hay không thì phải đánh giá trên từng hành vi, từng trường hợp và điều kiện cụ thể.

Vấn đề đặt ra là, với lượng dữ liệu lớn như vậy, có thể đánh giá hết hay không? Đó là thách thức đặt ra không chỉ với Việt Nam mà với tất cả các nước. Nếu bảo hộ quá chặt chẽ và tuyệt đối, AI sẽ rất khó phát triển.

Đây cũng là lý do nhiều quốc gia cố trì hoãn việc đưa ra giải pháp hay tạm thời chưa muốn đương đầu trực diện với vấn đề này. Thay vào đó, các nước tìm cách hạn chế tối đa tác động tiêu cực có thể phát sinh từ việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI, đồng thời tiếp tục nghiên cứu để tìm ra cách xử lý phù hợp.

- Ngày càng nhiều người phản ánh việc giọng nói và hình ảnh cá nhân bị đánh cắp bởi AI. Đây có phải là tài sản trí tuệ cần được bảo vệ?

- Hình ảnh cá nhân thuộc về quyền nhân thân, được bảo vệ theo luật Dân sự. Việc sử dụng hình ảnh của người khác phải được sự đồng ý của người đó. Nếu quyền này bị hệ thống AI xâm phạm, người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu chấm dứt hành vi hoặc bồi thường thiệt hại tinh thần.

Trước đây, giọng nói không có khả năng bắt chước và ứng dụng sang nội dung khác, nên ít được đề cập và quy định về sử dụng cũng chưa rõ ràng. Nhưng hiện nay, đây là câu chuyện nghiêm túc cần được đặt ra khi AI có khả năng bắt chước và sử dụng giọng nói để tạo ra nội dung mới.

Để được bảo hộ, cần xác định được những yếu tố làm nên một giọng nói, như tần số, quãng giọng, âm lượng, âm sắc... Ngoài ra, AI không phải lúc nào cũng sử dụng nguyên giọng của người thật mà có thể biến đổi. Vậy mức độ nào được chấp nhận, hay việc sử dụng chất giọng của nghệ sĩ cho các sản phẩm AI phải trả phí ra sao... cần được nghiên cứu trước khi đưa ra câu trả lời hợp lý.

- Nếu một người phát hiện khuôn mặt hoặc giọng nói của mình bị AI giả mạo, họ có thể làm gì để bảo vệ quyền lợi?

- Trước tiên phải xem ai là người sáng tạo, ai là người sử dụng và quan trọng nhất là người sử dụng sản phẩm do AI tạo ra. Bởi hành vi sử dụng mới dẫn đến sự xâm hại lợi ích của người có khuôn mặt hay giọng nói.

Thứ hai, phải xem rõ mức độ xâm hại đã được thể chế hóa trong quy định chưa và đến mức độ nào, ở phạm vi nào, từ đó mới nói đến việc bị ảnh hưởng và có khả năng yêu cầu xử lý về mặt pháp lý hay không.

Tùy từng trường hợp cụ thể, dựa trên mức độ thiệt hại và bản chất của hành vi xâm hại, chúng ta mới xác định được cần xử lý hành chính, hình sự, hay chỉ xử lý dân sự, như yêu cầu dừng xâm phạm và bồi thường.

- Việc AI bắt chước phong cách của họa sĩ hoặc studio nổi tiếng có vi phạm bản quyền?

- Về nguyên tắc, Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ tác giả và tác phẩm cụ thể, không bảo hộ phong cách sáng tạo. Phong cách là một phương pháp sáng tạo, cách thức thể hiện ý tưởng. Các nghệ sĩ có quyền dùng phương pháp khác nhau để thực hiện hoạt động sáng tạo của mình. Điều này rất bình thường.

Phong cách của Van Gogh, của trường phái siêu thực, điển hình như Dalí và nhiều nghệ sĩ khác, được vận dụng và ứng dụng rất nhiều. Ngay tại Việt Nam, các nghệ sĩ cũng thường nói họ bị ảnh hưởng bởi phong cách sáng tác hoặc tác phẩm nào đó. Không thể nói vì thế mà họ xâm phạm bản quyền.

Một khi pháp luật không bảo hộ phong cách, AI sử dụng để sáng tạo là chuyện bình thường. Tuy nhiên, trong nghệ thuật, nếu đi theo phong cách đã phổ biến, người xem sẽ có cảm giác nhàm chán và không đánh giá cao, bởi tính sáng tạo không lớn.

>>> Xem quy định về AI trong Luật Sở hữu trí tuệ

Trọng Đạt