Trong thời gian dài, cuộc đua AI phân chia rõ rệt theo địa lý. Các công ty hàng đầu của Mỹ như OpenAI, Anthropic hay Google DeepMind hướng tới xây dựng trí tuệ nhân tạo ở cấp độ con người (AGI). Trong khi đó, các hãng công nghệ Trung Quốc dồn năng lực để ứng dụng AI vào thực tiễn, phục vụ từ nhà máy đến thiết bị điện tử tiêu dùng.

Ranh giới đó bắt đầu mờ dần. Sự thay đổi được đánh giá "nóng" hơn bao giờ hết, khi các công ty lớn của Trung Quốc tích cực thu hút tài năng công nghệ ưu tú trực tiếp từ Thung lũng Silicon, còn những người đồng ý về Trung Quốc hầu hết mang theo tầm nhìn đầy tham vọng về AGI - được định nghĩa là hệ thống AI có khả năng tư duy ngang hoặc vượt con người.

Năm 2023, Pan Zizheng, tiến sĩ ngành khoa học máy tính, đứng trước lựa chọn: ở lại Nvidia, công ty vừa đạt mức định giá hơn 1.000 tỷ USD, hay gia nhập một công ty khởi nghiệp non trẻ của Trung Quốc. Anh chọn phương án thứ hai mà không chút do dự: DeepSeek, startup có trụ sở tại Hàng Châu.

Chỉ hơn một năm sau, DeepSeek trở thành công ty AI được hàng triệu người biết tới. Zizheng ăn mừng cột mốc này bằng một bài đăng trên mạng xã hội: "Nhiều tài năng xuất sắc nhất của chúng tôi đến từ Trung Quốc, và những tài năng này không nhất thiết phải thành công ở một công ty Mỹ". Bài viết sau đó được nhà khoa học chính của Nvidia, Yu Zhiding, chia sẻ lại, theo ThinkChina.

Yao Shunyu, có tiếng nói trong cộng đồng trí tuệ nhân tạo, cũng là một trong những nhân tài AI mới nhất từ Mỹ trở về Trung Quốc. "Mục tiêu cá nhân của tôi tại Trung Quốc là thành lập một tổ chức về AGI lâu dài", Shunyu, nhà khoa học AI trưởng của Tencent và cựu nhà nghiên cứu OpenAI, nói với CNBC.

Cuối tuần qua, trong sự kiện do Tencent tổ chức ở Bắc Kinh với sự hiện diện của nhiều quan chức chính phủ, ông đã trình bày về giai đoạn phát triển tiếp theo của AI, trong đó nhấn mạnh rằng tầm nhìn AGI đòi hỏi kiến thức nền tảng, sản phẩm và sự khám phá những lĩnh vực tiên tiến.

"Tôi không nghĩ ChatGPT hay Claude sẽ là những siêu ứng dụng duy nhất. Tiềm năng chưa được khai thác vẫn còn nằm ở mức hàng nghìn tỷ USD", Shunyu phát biểu.

Theo ông, hiệu năng của một công cụ AI là yếu tố quan trọng nhất, sau đó mới tính đến chi phí. "Con đường phía trước ở Trung Quốc sẽ bắt đầu bằng việc hướng tới các mô hình AI nhỏ nhưng hiệu năng ổn định hơn, được tối ưu hóa cao trong tác vụ cơ bản trước khi tiến lên AGI với nền tảng vững chắc", Shunyu nói.

Tencent không phải công ty duy nhất cố gắng thu hút những người ưu tú về AI tại Mỹ. Đầu năm nay, SCMP dẫn nguồn tin nội bộ cho biết Alibaba tuyển dụng thành công nhà khoa học Zhou Hao với vai trò đứng đầu bộ phận nghiên cứu sau đào tạo, phụ trách mô hình Qwen. Theo hồ sơ LinkedIn, Hao tốt nghiệp Đại học Wisconsin-Madison, là một trong những người đóng góp quan trọng cho các sản phẩm nổi tiếng của Google gồm Gemini 3, AI Mode và Deep Research.

Đầu năm ngoái, Wu Yonghui, cựu phó chủ tịch nghiên cứu Google DeepMind, rời California để lãnh đạo bộ phận nghiên cứu tại ByteDance Seed. Ông đứng sau mô hình Seedance 2.0 mới nhất sau khi gia nhập công ty mẹ của TikTok.

Một số người khác đến Trung Quốc để thành lập công ty AI. Trong số đó, nổi tiếng nhất Yang Zhilin, cựu nhân viên Meta AI và Google Brain. Ông cho ra đời Moonshot năm 2023, tạo chatbot Kimi cạnh tranh trực tiếp với ChatGPT và các mô hình AI hàng đầu trên thị trường. Sau vài năm hoạt động, Moonshot thu hút sự hậu thuẫn của nhiều tên tuổi như Alibaba và Tencent, đồng thời trở thành một trong những đại diện tiêu biểu cho làn sóng AI mới của Trung Quốc trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Công ty hiện tập trung phát triển các mô hình xử lý ngữ cảnh dài, tác nhân AI và các hệ thống hướng tới AGI.

Xu hướng lớn

Năm 2020, nhà khoa học trí tuệ nhân tạo Zhu Song-Chun trở về Trung Quốc sau 28 năm sống tại Mỹ khiến nhiều người ngạc nhiên, theo Guardian. Được chính quyền thành phố Bắc Kinh mời, ông thành lập Viện Trí tuệ nhân tạo tổng quát Bắc Kinh, đồng thời giảng dạy tại Đại học Bắc Kinh và Đại học Thanh Hoa. Ông chia sẻ, bản thân "không trở về để giúp Trung Quốc giành chiến thắng, mà vì nơi đây đã cung cấp những nguồn lực không bao giờ có thể có ở Mỹ".

Theo AFP, quá trình phát triển của những chuyên gia AI trở về Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng: học đại học ở Trung Quốc, học tiến sĩ ở châu Âu hoặc Mỹ, tích lũy kinh nghiệm tại các công ty công nghệ quốc tế lớn, và sau đó trở về quê nhà.

Nhiều thống kê cho thấy đang có sự chuyển dịch lớn về nhân tài AI từ Mỹ về Trung Quốc. Trích dẫn các số liệu, Economist cho biết năm 2019 chỉ có 12% nhà nghiên cứu AI người Trung Quốc có bằng sau đại học ở nước ngoài trở về Trung Quốc. Nhưng đến 2025, con số này tăng lên 28%.

Financial Times cũng dẫn dữ liệu từ ba công ty tuyển dụng hàng đầu thế giới cho thấy, hơn 30 nhà nghiên cứu từ Mỹ đã trở lại Trung Quốc trong vòng 12 tháng, tăng từ số lượng "một chữ số" vào năm trước. Ít nhất 85 nhà khoa học có tiếng từ Mỹ đã gia nhập các viện nghiên cứu của Trung Quốc trong năm 2025.

Trong khi đó, theo Fortune, báo cáo của Đại học Stanford công bố đầu tháng 4 ghi nhận số học giả AI chuyển đến Mỹ giảm 89% so với năm 2017, phản ánh dòng chảy nhân tài AI toàn cầu đang thay đổi. Theo MacroPolo, người Trung Quốc hiện chiếm tỷ trọng lớn trong lực lượng AI hàng đầu thế giới. Riêng năm 2024, 38% nhà nghiên cứu AI hàng đầu được đào tạo tại Trung Quốc, tăng từ 27% năm 2017.

Dù số nhân tài từ Mỹ về Trung Quốc chỉ tính bằng "hàng chục", nhiều người nắm giữ các vị trí quan trọng ở các doanh nghiệp AI hàng đầu, như giám đốc cấp cao, nhà khoa học trưởng hay giáo sư đại học. "Đây là nguồn nhân tài có khả năng di chuyển toàn cầu rất cao", Damien Ma, Giám đốc Carnegie Trung Quốc, chia sẻ với LHZB. "Họ đến những nơi có các lĩnh vực cạnh tranh và hấp dẫn nhất. Tiền bạc rất quan trọng, nhưng công việc có ý nghĩa và môi trường làm việc tốt nhất cũng vậy".

Android Headlines đánh giá, có nhiều nguyên nhân giải thích hiện tượng "di cư chất xám" đang diễn ra. "Trong khi các phòng thí nghiệm của Mỹ đối mặt với những tranh luận ngày càng gay gắt về an toàn AI, kêu gọi làm chậm quá trình, các công ty Trung Quốc lại tiến lên phía trước với sự lạc quan", trang này bình luận.

Một số cho rằng các chính sách nhập cư khó lường của Mỹ vô tình đẩy nhân tài Trung Quốc tìm kiếm cơ hội ở quê nhà. Nhận thấy điều đó, Bắc Kinh đang tăng cường tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản, qua đó biến việc trở về nước trở thành lựa chọn nghề nghiệp hấp dẫn.

PGS Dai Mingjie của Viện Chính sách Công thuộc Đại học Công nghệ Nam Trung Quốc đánh giá "dòng chảy" nhân tài xuyên biên giới từ lâu đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tiến bộ công nghệ ở Trung Quốc, Mỹ và trên toàn thế giới. Nhưng so với kỷ nguyên Internet, Trung Quốc đã tiến xa hơn rất nhiều trong lĩnh vực AI nhờ đội ngũ nhân tài trải rộng cả nghiên cứu cơ bản và ứng dụng.

"Khi cạnh tranh công nghệ giữa Trung Quốc và Mỹ ngày càng gay gắt, nhân tài trở nên mang tính chiến lược", Mingjie nhận xét. "Sự dịch chuyển nhân sự không còn đơn thuần là lựa chọn cá nhân. Vượt lên trên mức lương và lý tưởng, câu hỏi trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc lớn ngày càng trở nên rõ ràng: bạn đang lựa chọn hệ thống nào và làm việc cho ai?".

Bảo Lâm tổng hợp

• AI thúc đẩy 'doanh nghiệp một người' ở Trung Quốc thế nào
• Nhiều nhà phát triển Trung Quốc 'vượt rào' dùng Claude, Gemini
• Trung Quốc gần bắt kịp Mỹ về hiệu năng AI
• Công ty Trung Quốc dùng AI tạo gần 500 phim ngắn mỗi ngày
• Cách công ty công nghệ Trung Quốc chuyển hóa AI thành lợi nhuận