Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng khoa, chỉ định thuốc nhắm trúng đích, phác đồ duy nhất còn có thể kéo dài sự sống cho chị. Chi phí điều trị là 100 triệu đồng mỗi tháng, không được bảo hiểm y tế chi trả. Chị lắc đầu.

"Thêm một ngày là thêm hàng chục triệu đồng. Sức cùng lực kiệt, tôi không thể tiếp tục", chị nói với bác sĩ Nam trước khi rời bệnh viện.

Ba năm trước đó, con trai chị mất vì ung thư xương. Hôn nhân tan vỡ ngay sau đó. "Tiên lượng bệnh rất nặng, lại sống một mình. Bài toán kinh tế là tảng đá đè nặng lên ý chí điều trị của chị ấy", bác sĩ Nam chia sẻ.

Tại Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai, bác sĩ Phạm Cẩm Phương, Giám đốc Trung tâm, gặp một bệnh nhân 38 tuổi ở Hà Nội vừa nhận kết quả ung thư phổi di căn xương và gan. Liệu pháp miễn dịch có thể kéo dài sự sống thêm nhiều năm, nhưng chi phí dao động 50 đến 70 triệu đồng mỗi tháng. Để duy trì điều trị lâu dài, gia đình cần chuẩn bị vài tỷ đồng, trong khi "gom được chục triệu đi khám đã là chật vật". Họ từ chối.

"Người bệnh nói với tôi rằng căn bệnh này như một lời nguyền. Họ từ bỏ không phải vì không muốn sống, mà vì không đủ tiền", bác sĩ Phương nhớ lại.

Việt Nam hiện có khoảng 180.000 ca ung thư mới mỗi năm, theo số liệu của GLOBOCAN 2022. Chi phí điều trị trung bình tại Bệnh viện K vượt 176 triệu đồng mỗi năm cho một bệnh nhân, trong đó bảo hiểm y tế chỉ chi trả khoảng 52 triệu đồng. Phần còn lại, hơn 124 triệu đồng, tức gần 70% tổng chi phí, người bệnh phải tự bỏ túi. Con số này gần gấp đôi ngưỡng 30 đến 40% mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo để tránh rơi vào "thảm họa tài chính". Bộ Y tế đặt mục tiêu đưa tỷ lệ này xuống dưới 30% vào năm 2030, song khoảng cách vẫn còn rất xa.

Gánh nặng đó không chỉ đè lên người bệnh. Một nghiên cứu năm 2017 của nhóm tác giả Đại học Y tế Công cộng, khảo sát gần 2.000 bệnh nhân tại ba trung tâm ung thư lớn nhất cả nước, chỉ ra rằng các gia đình có người thân mắc ung thư đối mặt nguy cơ nghèo hóa cao gấp 2,3 lần so với các hộ khác. Sau một năm phát hiện bệnh, 22% trong số này rơi vào khó khăn kinh tế nghiêm trọng: 34% không đủ tiền mua thuốc, 15% không có tiền mua thức ăn, gần 80% phải đi vay mượn để tiếp tục điều trị.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở khoảng trống giữa tốc độ đổi mới của y học và tốc độ cập nhật danh mục bảo hiểm. Các liệu pháp nhắm trúng đích và miễn dịch thế hệ mới có thể kéo dài sự sống thêm nhiều năm, nhưng phần lớn vẫn nằm ngoài danh mục chi trả của bảo hiểm y tế. Quỹ BHYT vốn chịu áp lực cân đối thu chi, trong khi chi phí để đưa một loại thuốc ung thư mới vào danh mục đòi hỏi quy trình đánh giá công nghệ y tế kéo dài và chặt chẽ. Kết quả là bệnh nhân phải tự xoay xở với những hóa đơn vượt xa khả năng chi trả.

Bác sĩ Ngô Văn Tỵ, khoa Ung bướu, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, nói nhiều bệnh nhân từ bỏ điều trị không phải vì hết hy vọng, mà vì không muốn tiêu nốt đồng tiền cuối cùng của gia đình. "Đi tiếp hay dừng lại trở thành một trong những quyết định khó khăn nhất mà chúng tôi phải cùng bệnh nhân đối mặt", ông nói.

Trước thực tế đó, PGS.TS. Vũ Anh Hải, Giám đốc Trung tâm Ung bướu Bệnh viện Quân y 103, nhấn mạnh một nguyên tắc mà ông cho là bị hiểu sai phổ biến: trong điều trị ung thư, "đúng" quan trọng hơn "đắt". Các liệu pháp miễn dịch thường chỉ được xem xét khi phác đồ chuẩn thất bại. Nếu chọn ngay con đường tốn kém nhất từ đầu mà không tính đến lộ trình dài hạn, bệnh nhân có thể kiệt sức tài chính trước khi kịp đi hết liệu trình. "Bác sĩ luôn phải cân nhắc giải pháp tối ưu cho từng người. Không bao giờ là hết đường, bởi y học hiện đại có rất nhiều lựa chọn dự phòng", ông nói.

Một tín hiệu tích cực đang xuất hiện ở phía cung ứng thuốc. Năm 2024, Việt Nam cấp phép nhập khẩu Pembrolia, thuốc miễn dịch có hoạt chất pembrolizumab sản xuất tại Nga, với giá khoảng 18 triệu đồng mỗi lọ, thấp hơn đáng kể so với mức 60 triệu đồng của biệt dược gốc Keytruda cùng hàm lượng. Bệnh viện K đang xúc tiến kế hoạch đấu thầu mua sắm loại thuốc này. Việt Nam hiện lưu hành 99 loại thuốc trị ung thư, Bộ Y tế đang trong quá trình sửa đổi danh mục thuốc được bảo hiểm chi trả, dù chưa có mốc thời gian cụ thể cho các loại thuốc thế hệ mới.

Song, PGS Hải cho rằng giải pháp căn bản nhất không nằm ở chỗ chạy theo chi phí điều trị giai đoạn muộn, mà ở việc phát hiện bệnh sớm. Ung thư phổi tìm thấy ở giai đoạn đầu có thể xử lý bằng một ca phẫu thuật triệt căn, hoặc xạ trị định vị thân (SBRT) với kết quả tương đương cho bệnh nhân không thể phẫu thuật. Ung thư vú giai đoạn sớm chỉ cần phẫu thuật bảo tồn một phần. Nhiều ca ung thư đại trực tràng phát hiện sớm chỉ cần cắt bỏ khối u, không cần hóa chất. "Ở giai đoạn đầu, điều trị có thể coi là khỏi hẳn. Bệnh nhân không phải lo lắng gì trong vòng năm năm hoặc lâu hơn", ông khẳng định.

Bác sĩ Tỵ bổ sung thêm một cảnh báo không ít người vì sợ chi phí y tế mà tìm đến thuốc Nam, thảo dược được quảng cáo là rẻ và ít độc hại hơn hóa trị, dù hiệu quả chưa được chứng minh lâm sàng. Sự chần chừ đó có thể đánh mất khoảng thời gian can thiệp hiệu quả nhất.

Bác sĩ Nam vẫn nhớ ánh mắt người phụ nữ 32 tuổi hôm rời phòng khám. Chị không khóc, chỉ nói bằng giọng bình thản rằng "cần sống đến cuối năm để làm đám giỗ cho con trai". "Đó là tất cả những gì chị còn đủ sức mong", ông Nam nói.

Thùy An