Trong thế giới y học cổ truyền, hiếm có phương thuốc nào đạt đến vị thế huyền thoại như An Cung Ngưu Hoàng Hoàn, biệt dược được ca tụng là "viên thuốc cải tử hoàn sinh", SCMP trích dẫn hôm 2/3. Bài thuốc cổ truyền này gồm 11 loại thảo dược và khoáng chất, từ lâu được tôn sùng là dược liệu cấp cứu hạng nhất, vốn được sử dụng trong lịch sử để điều trị cho những người bị tai biến mạch máu não (đột quỵ) hoặc có nguy cơ khởi phát cơn đột quỵ.

Sự sùng bái đối với loại biệt dược này bắt nguồn từ nỗi ám ảnh mang tính toàn cầu. Theo Báo cáo Thực trạng Đột quỵ Thế giới năm 2025, mỗi năm thế giới ghi nhận 11,9 triệu ca mắc mới. Chỉ riêng tại một vùng lãnh thổ nhỏ như Hong Kong, mỗi năm có khoảng 25.000 người bị đột quỵ, cướp đi sinh mạng của 3.500 người. Trước biến cố sức khỏe khốc liệt này, nhiều gia đình sẵn sàng chi trả từ 1.000 đô la Hong Kong (hơn 3,3 triệu đồng) cho một viên hoàn bé bằng đầu ngón tay với hy vọng giữ lại mạng sống cho người thân.

Phương thuốc này ra đời từ năm 1798 dưới thời nhà Thanh, kết hợp 11 loại thảo dược và khoáng chất quý hiếm như ngưu hoàng (sỏi mật bò), xạ hương và sừng trâu. Mức giá đắt đỏ vô tình tạo ra một nghịch lý chết người trong cách sử dụng. Bác sĩ Michelle Zhang, chuyên gia y học cổ truyền tại Hong Kong, nhận thấy nhiều người cao tuổi khi được con cháu biếu tặng đã coi đây là thuốc bổ. Thay vì cất giữ cho tình huống cấp cứu khẩn cấp, họ tự ý uống hàng ngày để phòng bệnh cho khỏi lãng phí.

Việc sử dụng An Cung Ngưu Hoàng Hoàn như một loại thực phẩm chức năng chính là hành động tự đầu độc, các chuyên gia nhận định. Theo đó, công thức nguyên bản của viên thuốc bắt buộc phải có chu sa và hùng hoàng. Dưới góc độ y lý cổ truyền, hai khoáng chất này giúp "trấn kinh an thần". Tuy nhiên, phân tích hóa học hiện đại chỉ rõ chu sa chính là gốc thủy ngân (mercury sulphide), còn hùng hoàng chứa thạch tín (arsenic trisulphide). Cục Y tế Hong Kong, Singapore và Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đều đã phát đi cảnh báo đỏ về tình trạng ngộ độc mãn tính do lạm dụng loại thuốc này. Việc nạp liên tục các kim loại nặng vào cơ thể sẽ tàn phá nội tạng, dẫn đến nguy cơ suy gan, suy thận và tổn thương hệ thần kinh vĩnh viễn.

Không chỉ nguy hiểm khi dùng phòng bệnh, việc tự ý uống thuốc trong thời khắc cơn đột quỵ khởi phát cũng mang rủi ro đoạt mạng nếu sai cách, bác sĩ Zhang nói. Các nghiên cứu khoa học, điển hình là báo cáo năm 2022 của Đại học Hong Kong (HKU) trên mô hình động vật, công nhận thuốc có thể giúp giảm phù não và kéo dài thời gian điều trị làm tan cục máu đông thêm 30 phút. Dù vậy, ranh giới cứu người và hại người phụ thuộc hoàn toàn vào thể bệnh.

Y học cổ truyền chia đột quỵ thành thể "nhiệt" (đặc trưng bởi cơn sốt cao, mặt đỏ bừng) và thể "hàn" (biểu hiện qua tay chân lạnh toát, vã mồ hôi, tụt huyết áp). An Cung Ngưu Hoàng Hoàn mang dược tính hàn cực mạnh nhằm mục đích thanh nhiệt. Nếu người nhà ép bệnh nhân đột quỵ thể hàn uống viên thuốc này, tình trạng tụt huyết áp sẽ trở nên trầm trọng hơn, đẩy nhanh quá trình tử vong. Thêm vào đó, việc cố gắng đút một viên thuốc nặng 3 gram vào miệng người đang hôn mê thường dẫn đến hậu quả bệnh nhân bị nghẹt thở hoặc viêm phổi hít trước khi thuốc kịp phát huy tác dụng. Khi có dấu hiệu đột quỵ, ưu tiên hàng đầu vẫn là đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế ngay lập tức.

"Y học cổ truyền là một phần quý giá trong văn hóa của chúng ta. Đó là lý do tại sao việc chia sẻ thông tin chính xác lại quan trọng đến vậy. Sử dụng đúng cách và thấy được kết quả tích cực sẽ giúp mọi người tin tưởng rằng các giá trị truyền thống vẫn phát huy hiệu quả trong thời đại ngày nay", bác sĩ Zhang nhận định.

Bình Minh (Theo SCMP, The Paper)