Trí, 26 tuổi, quê Cần Thơ, làm freelancer trong mảng truyền thông ở TP HCM. Năm nay anh về quê ăn Tết sớm và nhanh chóng bị cuốn vào chuỗi tiệc tùng, từ tất niên đến chúc Tết họ hàng. Ở miền Tây, những cuộc sum họp hiếm khi vắng bóng bia rượu. Người lớn nâng ly trước, người trẻ thường khó chối từ.

Mỗi lần phải uống, Trí viện cớ đang bị đau dạ dày, chỉ xin uống nước ngọt. Dù vậy, ly bia vẫn được rót đầy, đưa tận tay kèm những lời thúc giục. "Từ chối rất khó, nhưng tôi không muốn lặp lại cảnh uống vì nể nang", anh nói.

Trí ghét rượu bia từ lâu. Tuổi thơ của anh bị ám ảnh bởi hình ảnh người cha nghiện rượu. Khi mới đi làm, anh từng cố uống vì lịch sự và "để giữ quan hệ". Bước ngoặt đến sau buổi tất niên cuối năm 2024. Bữa nhậu quá chén khiến Trí mất trọn hai ngày vật vã, phải bỏ dở hàng loạt công việc lúc cao điểm. Từ đó, anh cự tuyệt hoàn toàn thức uống có cồn.

Vài năm gần đây, Trí nhận ra trong các buổi gặp gỡ đối tác (phần lớn là Gen Z), mọi người thường hẹn ở quán cà phê hoặc ăn uống nhẹ nhàng, không ai đặt nặng chuyện nâng ly. Quyết định cai đồ uống có cồn của anh không khiến cuộc gặp kém vui như tưởng tượng.

Lựa chọn của Trí phản ánh sự dịch chuyển trong thói quen giao tiếp của người trẻ Việt. Theo khảo sát Vietnam Young Consumers Report (Người tiêu dùng trẻ Việt Nam) do hãng nghiên cứu thị trường NielsenIQ thực hiện, 45% Gen Z Việt cho biết họ hạn chế hoặc không sử dụng rượu bia, cao hơn hẳn mức 28% của thế hệ Millennials (Gen Y).

Xu hướng này không chỉ xuất hiện trong giới trẻ Việt Nam. Ở châu Á - Thái Bình Dương khoảng 35% người trẻ cho biết đã giảm lượng tiêu thụ và 13% bỏ hẳn đồ uống có cồn. Nhiều người chuyển sang các lựa chọn low-alcohol (đồ uống có nồng độ cồn thấp) và zero-alcohol (đồ uống không cồn), như một cách dung hòa giữa nhu cầu giao tiếp và mong muốn giữ tỉnh táo.

Theo Tổ chức nghiên cứu thị trường đồ uống toàn cầu (IWSR), sản lượng bia không cồn tăng trưởng 9%, trong khi bia truyền thống sụt giảm 1% trong năm 2025. IWSR khẳng định Gen Z là động lực chính tạo ra "cuộc cách mạng 0 độ" này.

Một số khảo sát tiêu dùng toàn cầu khác ghi nhận 46% người trẻ khẳng định hoàn toàn "không quan tâm" đến việc dùng đồ uống có cồn.

Xu hướng này tác động trực tiếp lên giới kinh doanh dịch vụ. Bà Chế Thị Hằng, chủ một quán bia hơn 20 năm tại phường Trường Vinh (Nghệ An) cho biết khoảng hai năm nay, khách trẻ vắng hẳn. Họ ít nhậu hơn trước, hiếm khi gọi nhiều bia và không còn xem quán bia là điểm hẹn, trong khi khách trung niên vẫn duy trì thói quen uống ở quán. "Khách trẻ tuổi đến chủ yếu gọi bia để mượn cớ ăn mồi, trò chuyện một lúc rồi rời đi rất sớm", bà Hằng kể.

Theo bà Linh Nguyễn, Giám đốc chiến lược công ty tư vấn Happiness Saigon với hơn 10 năm nghiên cứu dữ liệu và hành vi người tiêu dùng, đặc biệt ở nhóm Gen Y và Gen Z, chỉ ra ba lực đẩy chính phía sau xu hướng này.

Trước hết là sự thay đổi của thị trường và lối sống. Không uống rượu bia ngày nay không còn là lựa chọn lạc lõng. Người trẻ vẫn tham gia trọn vẹn các cuộc gặp nhờ đồ uống không cồn, nồng độ cồn thấp cùng các trải nghiệm ẩm thực, giải trí đa dạng. Khi thị trường tạo ra đủ lựa chọn mang tính hòa nhập, rượu bia không còn giữ vai trò "tấm vé" ngoại giao.

Bên cạnh đó là sự dịch chuyển trong hệ giá trị cá nhân. Nếu trước đây uống nhiều thường gắn với sự nhiệt tình và hòa đồng, thì với Gen Z, khả năng từ chối đúng lúc lại được xem là biểu hiện của sự trưởng thành. Họ ưu tiên ranh giới cá nhân, không sẵn sàng đánh đổi sự tỉnh táo và cảm giác kiểm soát để làm vừa lòng người khác.

Cuối cùng là cách nhìn về các mối quan hệ. Một cuộc gặp gỡ chất lượng, theo người trẻ, không cần men rượu để tạo không khí. Khi niềm vui chỉ đến từ việc ép nhau uống, họ đặt câu hỏi về mức độ tôn trọng và chiều sâu kết nối. Vì vậy, nhiều người lựa chọn những hình thức giao tiếp ít rủi ro hơn, tập trung vào trò chuyện, trải nghiệm và sự hiện diện thật, thay vì dựa vào rượu bia.

Thanh Phú, 24 tuổi, ngụ phường Phú Trung, TP HCM không còn xem việc từ chối rượu bia là rào cản xã giao. Anh không uống đơn giản vì không thích và không muốn rượu bia trở thành điều kiện mặc định của các mối quan hệ. Phú vẫn xuất hiện trong hầu hết các cuộc hẹn và nhận ra mọi người đã quen với việc tự chọn đồ uống phù hợp với bản thân. Đa số nói không với rượu, bia.

Sếp của Phú sinh năm 1995, thỉnh thoảng rủ cả phòng đi ăn, trên bàn có bia nhưng tuyệt đối không ép. Đến lượt nâng ly, Phú thoải mái cụng bằng ly nước suối. Gặp đối tác lạ, anh nói thẳng mình không uống và xin phép dùng nước lọc. "Cuộc vui vẫn diễn ra bình thường. Với tôi, niềm vui thực sự không bao giờ cần đến hơi men", Phú khẳng định.

Theo chuyên gia Linh Nguyễn việc Gen Z từ chối rượu bia buộc xã hội phải "viết lại luật chơi" trên bàn tiệc. Những lời mời cạn ly dần bớt đi tính thử thách, hơn thua. "Rượu bia không biến mất, nhưng nó đang được trả về đúng vị trí: là một sự lựa chọn cá nhân, chứ không phải điều kiện bắt buộc để chứng minh sự thân tình", chuyên gia Linh Nguyễn đúc kết.

* Tên nhân vật trong bài đã đổi.

Ngọc Ngân