Nhận cuộc gọi từ Bệnh viện Tokyo báo tin một nữ thực tập sinh Việt Nam sinh con một mình, Jiho Yoshimizu lập tức kích hoạt quy trình can thiệp khẩn cấp.

Đến viện, bà thấy cô gái 20 tuổi ngồi thu mình ở góc giường, tóc bết mồ hôi, ánh mắt hoảng loạn. Sợ mất việc và tư cách lưu trú, cô gái trẻ chưa thạo tiếng Nhật đành giấu chuyện mang thai, lén sinh con trong phòng trọ trước khi bị phát hiện.

"Em muốn giữ con nhưng cần phải ở lại Nhật", cô gái nói. Nỗi sợ lớn nhất của cô là bị trục xuất và ghi nhận vi phạm vào hồ sơ.

Nắm được hoàn cảnh của cô gái, Yoshimizu bắt đầu từ việc ổn định giấy tờ. Bà liên hệ tổ chức giám sát để giải trình, cung cấp giấy xác nhận y tế. Với công ty tiếp nhận, bà làm rõ lý do cô nghỉ việc để tránh hồ sơ bị quy vào lỗi bỏ trốn. Mọi thủ tục khai sinh, cư trú đều được xử lý.

Ba tháng sau, hai mẹ con về Việt Nam an toàn với một bộ hồ sơ "sạch", bảo đảm cơ hội quay lại Nhật trong tương lai. "Khó khăn của cô ấy là điểm chung của rất nhiều lao động Việt. Một khoảng trống thông tin cũng có thể đẩy họ vào ngõ cụt", Jiho Yoshimizu, 65 tuổi, nói.

Thông qua Tổ chức Hỗ trợ Việt - Nhật NPO do mình sáng lập, 13 năm qua bà Yoshimizu đã hỗ trợ hơn 15.000 lao động Việt lâm hoàn cảnh khó khăn như mất tư cách lưu trú, mất việc hoặc không chốn dung thân. Động lực ấy bắt nguồn từ những ký ức tuổi thơ của bà.

Jiho Yoshimizu lớn lên ở tỉnh Saitama trong một gia đình Phật giáo. Cha bà là trụ trì chùa Nisshinkutsu, quận Minato, Tokyo. Từ thập niên 1960, chùa thường đón các tăng sĩ Việt sang tu học, thu xếp chỗ ở và lo hậu sự cho người Việt qua đời nơi đất khách. "Cha tôi nói giúp người lúc họ khốn khó không phải lựa chọn, mà là bổn phận", bà kể.

Lớn lên, bà giảng dạy trà đạo và phụ giúp việc chùa. Từ đó, bà tiếp xúc ngày càng nhiều với người nước ngoài tìm đến xin tư vấn. Năm 2011, sau trận động đất và sóng thần ở miền đông Nhật Bản, cha bà hỗ trợ 84 người Việt bị ảnh hưởng. Đó là lần cuối bà thấy ông tất bật vì cộng đồng trước khi qua đời.

Cũng chính năm đó, sau khi cha qua đời, bà chứng kiến sự ra đi do kiệt sức của một thực tập sinh người Việt. Chàng trai làm việc chăm chỉ nhưng bị bóc lột, không biết tìm ai giúp đỡ nên rơi vào bế tắc. "Vì sao một người trẻ mang ước mơ đến Nhật lại phải trở về nước theo cách này?", bà day dứt.

Các biến cố nối tiếp khiến bà quyết định xây dựng một tổ chức chính thức để duy trì việc hỗ trợ người Việt một cách liên tục. Đó là động lực dẫn tới việc thành lập Tổ chức Hỗ trợ Việt - Nhật NPO.

Thời gian đầu, tổ chức hoạt động chủ yếu bằng tiền cá nhân của bà và một số khoản quyên góp nhỏ lẻ. Nguồn lực hạn chế, mỗi trường hợp cần hỗ trợ đều phải xoay xở rất chật vật. Đến đại dịch Covid-19, nhu cầu hỗ trợ tăng mạnh trên toàn quốc, nguồn ủng hộ cũng nhiều hơn. Tổ chức bắt đầu nộp hồ sơ xin trợ cấp và được phê duyệt. Hiện nay, NPO vận hành bằng sự kết hợp giữa trợ cấp, quyên góp và các hoạt động diễn thuyết, đào tạo.

Nhưng con đường bảo vệ lao động nước ngoài không dễ dàng. Yoshimizu nhớ một lần vào mùa đông 2014, khi đang chuyển hàng cứu trợ, bà bị một người chặn lại trên phố và chất vấn: "Cô ưu tiên người nước ngoài hơn người Nhật sao?". Người phụ nữ từ tốn giải thích rằng họ là người nước ngoài nhưng cũng làm việc, đóng thuế, bù đắp nhân lực mà xã hội Nhật đang thiếu hụt. "Không có ranh giới người Nhật và người Việt, chỉ có những con người cùng sống trên một mảnh đất", Yoshimizu nói. "Hơn hết, họ cũng là con người, khi khó khăn cần được giúp đỡ".

Khi những lao động từng được cưu mang quay lại dọn vệ sinh khu phố hay phụ lớp học tiếng, ánh nhìn dè dặt của người dân bản địa dần nhường chỗ cho sự thấu hiểu.

Với anh Công Thắng, 33 tuổi, quê Nghệ An, Yoshimizu là một "bà tiên" đúng nghĩa. Cuối năm 2020, đại dịch Covid-19 khiến anh mất việc. Hợp đồng gián đoạn, tiền tiết kiệm cạn dần, chuyến bay về nước gần như không có. Đăng dòng trạng thái bế tắc lên Facebook, anh lập tức nhận được tin nhắn từ Yoshimizu. Bà hỏi anh còn đủ tiền trang trải bao lâu, visa còn hạn đến khi nào. Cuối cùng, bà đề nghị anh có thể lên chùa ở tạm để ổn định chỗ ở, rồi từng bước tính tiếp.

Khi ấy, Thắng đang ở nghiệp đoàn tại Kitakyushu. Anh thu dọn đồ, bắt tàu lên Tokyo. Ở chùa, anh được bố trí một chỗ ngủ đơn giản. Ban ngày tự học tiếng Nhật, buổi tối cùng vài lao động Việt khác ôn bài. Với sự hỗ trợ của Yoshimizu, Thắng xin được visa Katsudo (hoạt động đặc định) để anh được lưu trú hợp pháp và xin được việc làm ở một công ty sản xuất mỳ.

Vài tháng sau, chàng trai Việt Nam thi đỗ chứng chỉ tiếng Nhật N3, chuyển sang visa ngành thực phẩm rồi tiếp tục trúng tuyển vào một công ty xây dựng. "Điều quý giá nhất không chỉ là tấm visa, mà là cảm giác có người tin và sẵn sàng giang tay khi mình ở đáy vực", Thắng nói.

Trong số hàng nghìn hồ sơ, hoàn cảnh khiến Yoshimizu day dứt nhất là một thực tập sinh bị trả lương thấp hơn hợp đồng. Thu nhập không đủ sống, không biết bấu víu vào đâu, cậu bỏ đi giữa áp lực chồng chất. Một tai nạn tại ga tàu ở Tokyo khiến cậu mất cánh tay trái và chân trái.

Ngày gặp bà, chàng trai gần như suy sụp. Không chỉ động viên, Yoshimizu bắt đầu liên hệ khắp nơi: làm việc với hãng hàng không để thu xếp chuyến bay phù hợp với tình trạng sức khỏe, trao đổi với Cơ quan Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú để xử lý hồ sơ, đồng thời kết nối đại sứ quán và các bên liên quan nhằm bảo đảm việc hồi hương diễn ra hợp lệ.

Những vụ việc như vậy không thể giải quyết bởi một cơ quan duy nhất. Tùy hoàn cảnh, bà và cộng sự phối hợp với đại sứ quán, Bộ Lao động và Phúc lợi, Tổ chức Thực tập sinh Kỹ năng nước ngoài, trung tâm việc làm, bộ phận phụ trách đa văn hóa của chính quyền địa phương, cùng công đoàn, luật sư.

Bà Yoshimizu cho biết, hệ thống luật pháp được tạo ra để bảo vệ con người, nhưng nếu thiếu vắng sự giải thích và kết nối, nó sẽ trở thành bức tường cản bước.

"Việc của chúng tôi là nối các mắt xích lại, để những người ở đáy khủng hoảng vẫn còn một lối về. Điều quan trọng nhất là giúp họ tin rằng: Các bạn có quyền ở lại đây một cách hợp pháp và chính đáng", bà nói.

Ngọc Ngân