Trưa giáp Tết Bính Ngọ, tại xưởng cơ khí ở phường Xuân Hòa, Phú Thọ, ông Trịnh Đình Năng vẫn tất bật kiểm tra 5 dàn máy trích ly đang vận hành hết công suất. Đây là hệ thống công nghệ chiết xuất chân không do chính ông chế tạo, giúp biến các loại thảo dược như nghệ, gấc, dây thìa canh, cây trinh nữ hoàng cung thành tinh bột tinh khiết, giữ trọn hoạt chất sinh học.

Một mình điều khiển toàn bộ dây chuyền mà không cần kỹ sư hỗ trợ, ông lão với mái tóc bạc trắng cười nói: "Chỉ khi tự chủ được máy móc, mình mới tối ưu được sức lao động và hạ giá thành cho bà con".

Từ cậu bé đốn củi đến thợ cơ khí lành nghề

Hành trình trở thành nhà sáng chế của ông Năng không bắt đầu từ những giảng đường đại học danh giá, mà nảy mầm từ tuổi thơ gian khó. Năm 6 tuổi, cậu bé Năng theo bố mẹ rời Hải Phòng lên Bắc Kạn nhận công tác mới. Trong khi bạn bè cùng lứa vui chơi, Năng tìm đến thư viện, "nuốt" từng trang sách khoa học để thỏa mãn trí tò mò về máy móc và tự nhiên.

Năm 16 tuổi, vì nhà quá nghèo, cậu thiếu niên Năng phải nghỉ học ngang lớp 7 để nhường cơ hội đến trường cho các anh em.

Thương mẹ vất vả, Năng vác rìu vào rừng chặt gỗ dựng nhà. Không có sức vóc lớn, cậu tự tính toán kết cấu, dùng nguyên lý đòn bẩy để dịch chuyển những thân gỗ lớn. Sau hơn một năm, ngôi nhà nhỏ hoàn thiện, trở thành "công trình khoa học" đầu tiên trong đời cậu bé.

Năm 18 tuổi, ông xin vào làm công nhân tại Gang thép Thái Nguyên. Sáng làm ca, tối ông tự mượn sách về nhà máy học bổ túc nghề cơ khí. Năm 1982, khi làm việc tại Xí nghiệp gỗ Bắc Kạn, chàng thanh niên 23 tuổi đã mạnh dạn đề xuất cải tiến toàn bộ hệ thống máy cắt gỗ thành dây chuyền tự động, giúp giảm số nhân công từ 12 xuống còn 5 người.

Nhưng khi nghe lãnh đạo hỏi khó: "Vậy những người dôi dư phải đuổi việc à?", ông sững người. Không muốn đồng nghiệp mất cần câu cơm, nhưng cũng không thể phản bội lại đam mê đổi mới, ông quyết định nộp đơn xin nghỉ việc.

Rời xí nghiệp, ông mở xưởng cơ khí riêng. Không bản vẽ kỹ thuật, không máy móc hiện đại, ông học bằng cách mua sắt vụn về tháo lắp, đấu điện. Hỏng thì sửa, sai thì làm lại. Những sản phẩm ngày càng hoàn thiện nhờ lắng nghe phản hồi của người sử dụng.

Đến khi tiếp cận những máy móc hiện đại có bản vẽ nước ngoài, ông nhờ người dịch sang tiếng Việt để nghiên cứu, sau tự chế tạo sản phẩm với giá thành rẻ hơn nhiều lần hàng nhập khẩu. Tiệm cơ khí của ông nổi tiếng khắp vùng nhờ dàn máy chạy êm, bền và hiệu quả.

Đầu những năm 2000, ông gây tiếng vang khi tự chế tạo máy ép biên với giá chỉ 5 triệu đồng, bằng 1/5 giá máy nhập ngoại thời điểm đó. Từ đống sắt vụn mua ở Đê La Thành (Hà Nội), sau một tháng "thai nghén" ông cho ra đời 140 chiếc máy, thu về 700 triệu đồng. Khoản tiền này sau thành vốn liếng cho những "cuộc chơi" khoa học lớn hơn.

Khoa học là quá trình tìm lỗi

Có vốn, ông lao vào nghiên cứu. Nhưng sáng tạo không chỉ trải hoa hồng mà không ít lần đẩy ông đến bờ vực trắng tay.

Năm 2002, ông dồn tiền làm công nghệ tách vàng từ quặng. Suốt một năm, ông nhiều lần nhìn cả cân vàng bốc hơi trong lò đốt vì sai sót kỹ thuật. Mặc gia đình can ngăn, ông vẫn kiên trì. "Đó không phải thất bại. Khoa học là quá trình tìm lỗi và sửa lỗi", ông nghiệm ra.

Chính những lần "đốt vàng" ấy đã cho ông kiến thức sâu sắc về nhiệt học. Năm 2012, ông cho ra đời lò đốt rác y tế nguy hại có nhiệt độ tâm lò lên tới 1.800 độ C, đủ khả năng tiêu hủy chất độc dioxin và tiết kiệm 80% nhiên liệu. Sản phẩm của ông đạt giải Nhất Hội thi Sáng tạo kỹ thuật tỉnh Bắc Kạn. Một doanh nghiệp nước ngoài từng trả giá rất cao để mua đứt công nghệ, nhưng ông từ chối vì muốn giữ lại cho đất nước.

Đỉnh cao trong sự nghiệp của ông là công trình chiết xuất hỗn hợp C60-C70 Endo Fullerene - loại vật liệu siêu bán dẫn được ví như "xa lộ" cho khoa học 4.0 ra đời năm 2015. Ý tưởng nảy ra từ một bản tin giải Nobel Hóa học năm 1996, ông mất 16 năm (1999-2015) để hiện thực hóa.

Fullerene là loại vật liệu có tính ứng dụng cao trong hàng không vũ trụ và y tế. Hơn 4.000 lần thử nghiệm thất bại không làm ông nhụt chí. Ông tự chế lò plasma, lò hồ quang để tạo môi trường nhiệt độ, áp suất cực hạn. "Có những đêm mất ngủ, tôi chỉ quanh quẩn trong phòng thí nghiệm. Cứ hỏng lại làm lại, cho đến khi ra được tinh thể đen nhánh", ông kể.

Sáng chế này được Bộ Khoa học và Công nghệ thành lập hội đồng riêng để thẩm định vì mức độ phức tạp vượt quá quy chuẩn thông thường.

Không dừng lại ở vật liệu siêu dẫn, ông Năng cũng thử sức với nông sản Việt. Năm 2015, xót xa cảnh nghệ Bắc Kạn rớt giá trong khi tinh chất Curcumin chiết xuất từ nghệ có giá 10.000 USD mỗi kg trên sàn dược liệu London, ông giam mình trong xưởng. Sau 5 tháng, dây chuyền sản xuất Nano Curcumin quy mô công nghiệp ra đời, tách chiết 95% dược tính, giúp giá trị củ nghệ tăng hàng trăm lần.

Hiện nay, mỗi tháng nhà máy của ông thu mua hàng nghìn tấn nghệ cho nông dân các tỉnh miền núi phía Bắc, tạo sinh kế cho hàng nghìn người.

Tại một hội nghị khoa học năm 2019, người đàn ông đầu hai thứ tóc đã bật khóc khi thấy nhiều sáng chế của các viện nghiên cứu được đầu tư tiền tỷ nhưng vẫn nằm trên giấy. Với ông, khoa học phải là thứ bước ra ngoài đời, giải quyết được cái đói cho dân, cái nghèo cho đất nước.

Tuy nhiên Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá khoa học công nghệ và chuyển đổi số trở thành điểm tựa cho những nhà sáng chế không bằng cấp như ông. Theo ông Năng, chính sách tập trung giải phóng tư duy, tháo gỡ rào cản hành chính, lấy kết quả thực tế làm thước đo năng lực. Đây là bước ngoặt trong quản lý nhà nước, tạo môi trường cởi mở để những người nghiên cứu độc lập đóng góp trí tuệ, tham gia thử nghiệm và chuyển giao công nghệ cho cộng đồng.

Đánh giá về người thợ già, GS.TS Nguyễn Văn Nội - Cố vấn khoa học của Phòng thí nghiệm trọng điểm vật liệu tiên tiến ứng dụng trong phát triển xanh (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết: "Thành công của ông Năng không phải là sự sáng chế theo cảm hứng. Ông tự đầu tư phòng thí nghiệm hàng tỷ đồng, mày mò tài liệu và tuân thủ các quy trình thử nghiệm cực kỳ khắt khe không kém gì các viện nghiên cứu chuyên nghiệp".

Những ngày đầu năm mới 2026, trong khi nhiều người thảnh thơi du xuân, ông Năng lại đang cặm cụi chuẩn bị hồ sơ cho sáng chế thứ 6: Máy nghiền phân ly nano vật rắn.

Ở tuổi thất thập, ngọn lửa đam mê trong ông vẫn cháy đượm. "Tôi không dám nhận mình là nhà khoa học. Tôi chỉ là người thợ đam mê chế tạo máy móc, mong sao giải quyết được cái khó cho dân, cái nghèo cho nước", ông lão lớp 7 mỉm cười.

Nga Thanh - Quỳnh Nguyễn