Khoảng một tháng trước, mẹ chồng chị mua 10 hộp cả thịt lẫn pate để trong tủ lạnh, thứ thì nấu, thứ thì chế biến đồ ăn sáng cho cháu đi học. Tối 8/1, cả nhà đang ăn bắp cải xào thịt hộp, thì TV đưa tin lợn bệnh bị "phù phép" để tuồn vào công ty sản xuất đồ hộp. Miếng cơm trong miệng trở nên đắng ngắt.

Chị muốn vứt ngay số đồ hộp còn lại, nhưng mẹ chị tiếc rẻ. Bà chống chế, công ty người ta nói đấy thôi, số thịt bệnh vẫn trong kho, đã bán ra ngoài đâu. Bà chỉ lặng lẽ đẩy gọn 6 hộp còn lại vào góc sâu trong tủ lạnh, dặn đứa cháu nhỏ không được sờ đến. Tới khi lãnh đạo công ty Đồ hộp Hạ Long bị bắt, bà mới chịu vứt đi.

Chị nói: "Trông bà bần thần cả người em ạ".

Việc khởi tố, bắt giam thực chất mới chỉ là bước khởi đầu của quá trình điều tra. Nhưng động thái này như gáo nước lạnh dội thẳng vào hy vọng mong manh - rằng bê bối này có thể không quá nghiêm trọng - của mẹ chị, của tôi, và nhiều người dùng khác. Lãnh đạo cao nhất được xác định có liên quan trực tiếp đến công tác quản lý, điều hành vụ việc thịt heo không đảm bảo an toàn thực phẩm.

Tại sao vi phạm về an toàn thực phẩm lại liên tục tái diễn, với quy mô ngày càng lớn và mức độ ngày càng nghiêm trọng? Người tiêu dùng dường như không còn chỗ tránh, phải chấp nhận trạng thái: "Không ăn cũng chết, mà ăn vào có thể còn chết nhanh hơn".

Một người từng quản lý doanh nghiệp trong ngành thực phẩm đã nói với tôi, rất thẳng thắn: nếu vi phạm các quy định về an toàn vệ sinh thực phẩm, họ có thể chỉ bị xử phạt hành chính vài chục triệu đồng. Trong khi đó, để làm đúng quy chuẩn, chi phí sản xuất đội lên gấp đôi, thậm chí gấp ba. Anh bảo, gian thương chỉ cần nhìn vào logic kinh doanh lạnh lùng này. Khi đó, pháp luật không còn là ranh giới đỏ không thể vượt qua, mà bị biến thành một "bảng giá" để cân nhắc. Nếu chi phí vi phạm thấp hơn chi phí tuân thủ, lựa chọn vi phạm gần như chắc chắn.

Việt Nam không thiếu luật, hay chế tài nghiêm khắc. Điều 317 Bộ luật Hình sự hiện hành về tội vi phạm an toàn thực phẩm có khung hình phạt 2 đến 20 năm tù, phạt tiền lên tới một tỷ đồng, kèm các hình phạt bổ sung như cấm kinh doanh, tịch thu tài sản. Luật sửa đổi có hiệu lực từ tháng 7/2025 nâng mức phạt tiền gấp đôi. Trên lý thuyết, pháp luật có đủ công cụ để răn đe gian thương.

Nhưng con số thống kê cho thấy một thực tế hoàn toàn khác. Theo Bộ Công an, năm 2024, trong 8.959 vụ vi phạm an toàn thực phẩm, có 62 vụ bị khởi tố hình sự (đã tăng 29 vụ so với 2023). Số còn lại là xử phạt hành chính. Tức là tỷ lệ khởi tố khoảng 0,69%; tức là 1.000 vụ vi phạm chỉ có 7 vụ bị khởi tố hình sự.

Với tỷ lệ này, dù nâng mức phạt tiền lên gấp 10 lần, khung hình phạt lên tới chung thân thì gian thương vẫn sẽ coi đó là chi phí kinh doanh cần tính toán, chứ không phải hình phạt răn đe cần sợ hãi. Bởi nguy cơ phải vào tù là quá thấp. Đây chính là cái giá của việc có luật nhưng không thực thi nghiêm.

Vấn đề còn nghiêm trọng hơn khi ngay cả những người có trách nhiệm trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm cũng có thể là một phần của vấn nạn. Cuối năm 2025, Viện kiểm sát tối cao ban hành cáo trạng truy tố hai cựu Cục trưởng An toàn thực phẩm của Bộ Y tế và 53 bị can khác với cáo buộc đưa, nhận hối lộ hơn 107 tỷ đồng trong đường dây "bôi trơn" hồ sơ cấp phép. Khi người giám sát cũng tham gia "đường dây" thì làm sao hệ thống có thể hoạt động đúng? Đây có thể là lý do một tỷ lệ áp đảo vi phạm chỉ bị phạt hành chính.

Khi một doanh nghiệp vi phạm về an toàn thực phẩm bị phát hiện, thanh tra y tế hoặc quản lý thị trường có thể xử phạt hành chính hoặc chuyển hồ sơ sang công an. Quyết định xử phạt hành chính hoàn toàn nằm trong thẩm quyền của họ và Viện kiểm sát có thể không được thông báo.

Điều 62, Luật xử lý vi phạm hành chính yêu cầu: Khi xem xét vi phạm, nếu xét thấy hành vi có dấu hiệu tội phạm, người có thẩm quyền phải chuyển ngay hồ sơ cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự. Nhưng thực tế, nhà chức trách vẫn ưu tiên phạt hành chính, khiến cho tỷ lệ khởi tố dừng ở mức thấp như trên.

Ở Trung Quốc sau chuỗi bê bối thực phẩm nghiêm trọng vào đầu những năm 2000, họ đã cải cách mạnh mẽ hệ thống xử lý vi phạm. Không chỉ tăng nặng hình phạt tù, họ còn cấm vĩnh viễn kinh doanh trong ngành thực phẩm đối với người vi phạm nghiêm trọng. Chính sách cấm vĩnh viễn kinh doanh và phạt tiền theo tỷ lệ doanh thu đã tạo ra sức răn đe thực sự. Gian thương biết rõ một lần vi phạm nghiêm trọng phải đánh đổi bằng cả đời không còn cơ hội kinh doanh trong ngành.

Việt Nam có Luật An toàn thực phẩm, có Bộ luật Hình sự với khung hình phạt nghiêm khắc, có đủ các cơ quan từ thanh tra y tế, quản lý thị trường, công an đến Viện kiểm sát. Nhưng tất cả những điều này chỉ có ý nghĩa khi được vận hành đúng cách.

Tôi đề xuất ba giải pháp cụ thể. Thứ nhất là cần giám sát chặt chẽ việc bắt buộc chuyển hồ sơ sang điều tra hình sự với những vi phạm nghiêm trọng. Danh mục về các trường hợp bắt buộc phải chuyển hồ sơ cần quy định chi tiết và rõ ràng hơn, chẳng hạn: sản phẩm vi phạm từ 100 triệu đồng trở lên, sử dụng động vật chết do dịch bệnh làm nguyên liệu, tái phạm sau khi đã bị xử phạt hành chính hoặc vi phạm ở quy mô công nghiệp.

Thứ hai là công khai minh bạch. Mỗi quý Bộ Y tế, Bộ Công an và Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần công bố báo cáo thống kê chi tiết bao nhiêu vụ vi phạm an toàn thực phẩm được phát hiện, bao nhiêu vụ bị xử phạt hành chính với mức phạt trung bình là bao nhiêu, bao nhiêu vụ được chuyển sang điều tra hình sự, bao nhiêu vụ kết án với mức án và mức phạt tiền cụ thể. Những con số này cần được công khai để người dân theo dõi. Khi có sự giám sát của dư luận, áp lực để thực thi luật đúng đắn sẽ tăng lên đáng kể.

Thứ ba là tăng nặng hình phạt bổ sung để răn đe thực sự. Nếu một doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm bẩn trong 5 năm và thu về 100 tỷ đồng lợi nhuận thì cần tịch thu cả 100 tỷ đồng, chứ không chỉ phạt vài trăm triệu. Cần áp dụng cấm kinh doanh vĩnh viễn đối với những vi phạm đặc biệt như sử dụng thịt bệnh, sử dụng chất cấm, gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe con người. Và cuối cùng cần có cơ chế bồi thường thiệt hại kịp thời cho người tiêu dùng. Khi một doanh nghiệp vi phạm bị phát hiện, cần thành lập quỹ bồi thường từ tài sản tịch thu để chi trả cho những người đã mua sản phẩm vi phạm.

Tôi mong rằng lần này hệ thống tư pháp sẽ cho thấy quyết tâm thực sự. Không phải vì áp lực dư luận nhất thời mà vì đây là cơ hội để chứng minh luật pháp Việt Nam không chỉ nghiêm khắc trên giấy.

Nếu không, những hộp pate bị ném vào thùng rác hôm nay chỉ là khởi đầu cho nỗi sợ thường trực trong mỗi bữa cơm của người Việt về sau.

Hoàng Hà