Người phụ nữ 38 tuổi gặp tôi ở văn phòng để nhờ tư vấn. "Tôi chỉ muốn chấm dứt hôn nhân. Nhưng anh ta không chịu", chị nói.

Họ sống riêng từ năm 2021, sau nhiều xung đột không thể hàn gắn. Chị cùng con trai 10 tuổi về nhà ngoại ở Bình Thạnh. Anh vẫn ở lại căn hộ chung của hai người tại quận 7. Vợ chồng không gặp nhau, hầu như không liên lạc, con trai ba tháng mới gặp bố một lần. Dù vậy, chồng không hợp tác, chị Minh muốn ly hôn đơn phương cũng khó.

Đây không phải trường hợp đầu tiên tôi gặp. Trong ba năm qua, số vụ ly hôn liên quan đến tình trạng ly thân dài hạn mà chúng tôi tư vấn tăng gần gấp đôi. Họ sống tách biệt nhiều năm, không còn là một gia đình thực chất nhưng pháp luật vẫn coi họ là vợ chồng.

Câu chuyện của họ chạm đến vấn đề tôi thường xuyên trăn trở: Tại sao pháp luật Việt Nam không công nhận ly thân như một chế định pháp lý độc lập?

Điều 56 - Ly hôn theo yêu cầu của một bên - Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định Tòa án giải quyết cho ly hôn khi có căn cứ về việc vợ chồng có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ chồng, làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng.

Để áp dụng đúng và thống nhất một số quy định của pháp luật trong giải quyết vụ việc về hôn nhân và gia đình, Nghị quyết 01/2024 của TAND Tối cao hướng dẫn nhận diện hôn nhân trầm trọng. Trong các biểu hiện "không có tình nghĩa vợ chồng", Nghị quyết nêu trường hợp sống ly thân, bỏ mặc vợ hoặc chồng sống như thế nào cũng được.

Về mặt lý thuyết, Nghị quyết này đã mở đường cho những người như chị Minh. Nhưng trên thực tế vấn đề vẫn chưa được giải quyết triệt để. Nghị quyết chưa đặt mốc thời gian cần ly thân là bao lâu mà mới dừng lại ở mô tả dấu hiệu và hành vi thể hiện không có tình nghĩa vợ chồng. Còn việc chứng minh trên hồ sơ vẫn phụ thuộc chứng cứ thực tế từng vụ. Và quan trọng nhất không có bất kỳ quy định nào về quyền và nghĩa vụ của vợ chồng trong suốt thời gian ly thân.

Mới đây, TAND Tối cao đề xuất quy định nếu vợ chồng đã sống ly thân trên ba năm mà vẫn không thể quay về với nhau thì Tòa án giải quyết cho ly hôn mà không cần xem xét, đánh giá thực trạng quan hệ vợ chồng. Đề xuất này tôi đồng tình nhưng cũng có không ít băn khoăn.

Đồng tình vì cuối cùng pháp luật cũng bắt đầu công nhận một thực tế xã hội đang diễn ra hàng ngày. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2023 cả nước có khoảng 32.060 vụ ly hôn được Tòa án giải quyết, tăng mạnh so với 22.132 vụ năm 2021. Đây là những con số chính thức, chưa kể các cặp vợ chồng đang sống ly thân nhưng chưa làm thủ tục ly hôn.

Băn khoăn vì tại sao lại là ba năm? Tôi từng nghiên cứu quy định pháp luật hôn nhân và gia đình của một số nước. Ở Pháp, từ tháng 1/2021, vợ chồng nếu đã sống tách biệt ít nhất một năm thì có thể yêu cầu Tòa án cho ly hôn theo căn cứ hôn nhân đã đổ vỡ. Trước đó trong giai đoạn từ tháng 1/2005 đến tháng 1/2021, thời hạn sống tách biệt để áp dụng căn cứ này là hai năm. Xa hơn nữa thời kỳ sửa đổi luật ly hôn năm 1975, pháp luật nước này quy định cho phép ly hôn dựa trên việc vợ chồng sống tách biệt kéo dài sáu năm. Xu hướng của Pháp cho thấy thời gian ly thân ngày càng được rút ngắn. Pháp luật thừa nhận khi hai người đã sống tách biệt đủ lâu, buộc họ duy trì hôn nhân trên danh nghĩa là việc vô nghĩa.

Nước Anh từ năm 2022 đã áp dụng Đạo luật Ly hôn không đổ lỗi (No Fault Divorce). Theo đó, để ly hôn, vợ/ chồng chỉ cần tuyên bố "hôn nhân đã không thể cứu vãn (irretrievable breakdown)" là đủ, không cần chứng minh do lỗi bên nào. Trong khi Hàn Quốc không đặt mốc thời gian ly thân tối thiểu bắt buộc để được ly hôn.

Quay lại câu chuyện của chị Minh. Trong bốn năm sống riêng, chị tự gánh vác mọi chi phí nuôi con. Trong khi đó, tài sản chị tạo lập trong thời gian này vẫn được coi là tài sản chung của vợ chồng, vì hôn nhân chưa chấm dứt. Chị muốn yêu cầu chồng cấp dưỡng cho con nhưng pháp luật chưa có cơ chế rõ ràng cho trường hợp ly thân. Ly thân là một trạng thái thực tế, không phải trạng thái pháp lý theo quy định của Việt Nam.

Pháp có chế định "séparation de corps" (ly thân theo quyết định của Tòa). Đây là trạng thái trung gian giữa hôn nhân và ly hôn. Vợ chồng vẫn giữ tư cách hôn nhân nhưng không còn nghĩa vụ chung sống. Tài sản được tách biệt. Quyền nuôi con được xác định rõ ràng. Nghĩa vụ cấp dưỡng được Tòa án quyết định. Sau thời gian ly thân như vậy, một bên có thể yêu cầu chuyển thành ly hôn. Hệ thống này giải quyết được chính xác những gì chị Minh đang gặp phải - một khuôn khổ pháp lý cho giai đoạn không còn là vợ chồng nhưng chưa ly hôn.

Một số người cho rằng công nhận ly thân sẽ khiến vợ chồng dễ dàng chấp nhận sống tách rời, không cố gắng hàn gắn. Tôi không đồng tình. Khi hai người đã quyết định sống tách biệt, có hay không có quy định pháp luật cũng không ngăn được điều đó. Việc không có khuôn khổ pháp lý chỉ khiến họ rơi vào tình trạng pháp lý mơ hồ, thiệt thòi về quyền lợi.

Thực tế cho thấy, tình trạng ly thân như một thứ "hôn nhân treo" đang diễn ra hàng ngày, chỉ là pháp luật chưa công nhận và do đó không bảo vệ được quyền lợi rõ ràng về tài sản, nuôi con, cấp dưỡng... của những người yếu thế trong mối quan hệ này.

Mốc ba năm mà TAND Tối cao đề xuất là bước tiến quan trọng nhưng chưa đủ. Tôi trao đổi về đề xuất này tại một buổi hội thảo pháp lý về hôn nhân gia đình, đa số ý kiến cùng nhận định: ba năm ly thân là quá dài. Khi hai người đã đi đến chỗ sống tách biệt thì thực tế hôn nhân đã rạn vỡ. Buộc họ phải chờ đủ ba năm chỉ kéo dài sự dính mắc không cần thiết.

Việt Nam cần luật hóa ly thân như một trạng thái pháp lý độc lập, quy định rõ điều kiện và thủ tục để Tòa án công nhận, từ đó vợ chồng được tách biệt tài sản ngay từ thời điểm này thay vì phải chờ đến khi ly hôn.

Quyền nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng cũng cần được xác định cụ thể để bảo vệ trẻ em và người yếu thế. Và sau một khoảng thời gian nhất định - chẳng hạn một năm - nếu vợ chồng vẫn không hòa hợp, một bên có quyền yêu cầu chuyển từ ly thân sang ly hôn mà không cần chứng minh thêm bất kỳ điều gì.

Chỉ khi đó những người bất hạnh trong hôn nhân mới không phải sống chông chênh trong khoảng trống của pháp luật.

Hoàng Hà