Điều khiến chúng tôi bất ngờ nhất là lũ trẻ nhanh chóng trở thân thiết sau vài phút gặp mặt. Một nhóm gần chục đứa trẻ, từ lớp 7 tới đại học, lần đầu gặp mà như thân quen từ lâu. Trước giờ chia tay, chiều theo mong muốn của các con, chúng tôi nhanh chóng chốt luôn lần hẹn tiếp theo là kỳ nghỉ Giáng sinh.

Tuy nhiên, trong cuộc vui đó, tôi để ý thấy con gái thứ hai của mình, Khanh, có vẻ khá lặng lẽ, rất khác tính cách thường ngày của con.

Trong một lần đi dạo, tôi hỏi Khanh lý do khiến con trầm lặng như vậy khi gặp các bạn.

Khanh ngập ngừng: tiếng Việt của con kém quá nên con xấu hổ. Mỗi lần muốn nói gì con đều phải nghĩ lâu, lúc nói ra thì hoặc các bạn không hiểu phải hỏi lại, hoặc cả nhóm đã chuyển sang chuyện khác mất rồi.

Tôi ngạc nhiên: thế sao con không dùng tiếng Pháp? Con lắc đầu, câu trả lời khiến tôi thấy mình mới vô tâm làm sao: Mẹ quên là có bạn K. không biết tiếng Pháp hay sao, mà nếu con nói tiếng Anh với K thì kỳ quặc lắm vì các bạn khác đều nói tiếng Việt mà.

Trong một tuần sau đó, tôi và chị gái của Khanh giúp con "điền vào chỗ trống" bằng cách đổi chủ đề liên tục: bàn luận về các trò chơi, luật chơi, về những kế hoạch cho Giáng Sinh, hay những mối quan tâm của các bạn "teen". Tôi cũng cho phép con phá luật: nếu bí từ, con cứ chêm tiếng Pháp hoặc tiếng Anh, rồi sẽ có bạn giúp dịch sang tiếng Việt; miễn sao ai cũng có thể tham gia cuộc chơi.

Rồi Giáng Sinh đến, tuyết phủ trắng những sườn dốc, chúng tôi gặp nhau như đã hẹn. Ban ngày cùng nhau đi trượt tuyết, còn buổi tối, khi đã hoàn thành nhiệm vụ dọn dẹp, bọn trẻ lại chìm vào thế giới của chúng. Chúng chơi Mafia, một trò chơi kiểu Ma Sói, người chơi muốn thắng phải dẫn dắt, lập luận và gài bẫy, phải nói làm sao để người khác tin mình hoặc ít nhất... hoang mang không biết đâu mà lần. Hoặc chúng chơi trò Catan, chia phe, xây thành, lập chiến lược và chiến đấu.

Trong không gian của những quân bài và chiến thuật, lũ trẻ chọn tiếng Việt làm ngôn ngữ giao tiếp, bởi đây chính là giải pháp hữu hiệu nhất để tất cả đều có thể tham gia. Chúng còn biến tiếng Việt thành trò thách đố: thách nhau đọc tiếng Việt hay phát âm các từ có dấu ngã sao cho chuẩn, như từ "mũm mĩm" chẳng hạn...

Tôi nghe tiếng Việt vang lên trong cuộc vui chơi của bọn trẻ mà lòng trào dâng một thứ hạnh phúc rất khó gọi tên. Tiếng Việt hiện diện một cách tự nhiên và hữu ích trong đời sống của các con, chứ không còn là "ý chí" đơn độc của bố mẹ nữa.

Tuy nhiên, tôi hiểu rằng để được nghe tiếng Việt cùng những tiếng cười rộn ràng kia là cả một hành trình thầm lặng của mỗi ông bố bà mẹ. Sự kiên trì giữ tiếng Việt cho con ở xứ người chưa bao giờ là đường thẳng mà là cuộc đua thách thức sự nhẫn nại của mọi gia đình: sửa từng dấu hỏi, từng âm tiết, hay những cấu trúc dịch ngược từ tiếng Pháp.

Những năm đầu đời, tiếng Việt gần như tự thấm, con líu lo kể chuyện cho cha mẹ nghe sau mỗi giờ học. Đôi khi con còn nói quá nhiều khiến phụ huynh phải xin vài phút nghỉ ngơi để không phải trả lời những câu hỏi không bao giờ dứt của con.

Thách thức thực sự nằm ở giai đoạn tuổi teen. Sau 8 tiếng ở trường, thế giới của con thu lại vừa bằng ba câu tiếng Pháp: Oui Maman (Vâng mẹ), Non Papa (Không bố), Sais pas (Con không biết). Khi ngay cả ngôn ngữ bản địa mà con còn tiết kiệm đến thế, việc duy trì tiếng Việt trở thành một cuộc chiến tâm lý đơn độc của cha mẹ. Sự kiệm lời ấy khiến chúng ta dễ mệt mỏi và hoang mang: nếu ngay cả ngôn ngữ bản địa con còn không muốn dùng để sẻ chia, thì tiếng Việt liệu có cơ hội nào?

Ngôn ngữ di sản thường không mất đi vì con từ bỏ nó, mà vì nó không còn có ích trong những vùng cảm xúc quan trọng nhất của lứa tuổi thiếu niên: từ việc kết nối tình bạn, đùa cợt, cho đến cả những lần "cãi nhau cho ra lẽ". Khi tiếng Việt chỉ còn là thứ lễ nghi để "trả bài" cho ông bà, nó sẽ sớm bị thay thế bởi những câu trả lời tiện lợi: "Vâng", "Không", hay một cái nhún vai vô định.

Công việc giảng dạy tại trường đại học cho tôi cơ hội tiếp xúc với sinh viên đến từ nhiều cộng đồng khác nhau. Tôi thường cảm nhận được sự tự hào của các sinh viên gốc Ả-rập hay Ma-rốc khi nói về ngôn ngữ của mình. Các em không chỉ nghe, nói mà còn học đọc, viết một cách nghiêm túc. Với họ, đó không phải là bài tập về nhà theo yêu cầu của cha mẹ, mà là một năng lực tự thân. Họ hiểu rằng sở hữu thêm một ngôn ngữ không chỉ để kết nối với thế hệ trước, mà là nắm giữ một chiếc chìa khóa đa năng: một chiếc mở ra cánh cửa tâm linh, chiếc khác mở ra lợi thế bản sắc trong một thế giới phẳng đầy cạnh tranh.

Nhìn họ, tôi nhận ra rằng, hành trình giữ gìn tiếng Việt cho các con cũng không thể dừng lại ở những câu xã giao thường nhật. Muốn tiếng Việt lớn lên cùng các con, phải đi vào phần lõi: đọc và viết.

Nhưng làm sao để những con chữ không trở thành gánh nặng trên vai đứa trẻ đang tuổi lớn? Rõ ràng, nếu cứ coi tiếng Việt là một di tích cần bảo tồn bằng mọi giá, con cái sẽ sớm chán nản và tìm cách rời xa. Vì thế, sự kiên trì không nằm ở việc ép uổng, mà ở sự hiện diện. Kiên trì đặt câu hỏi ngay cả khi chỉ nhận lại sự im lặng, chính là cách ta bền bỉ xây dựng cho con một vùng đệm an toàn.

Mỗi đứa trẻ Việt Nam sinh ra hay lớn lên trên đất Pháp đều đã có sẵn một món quà: cơ hội hiển nhiên để trở thành một đứa trẻ song ngữ. Thay vì những bài học khô khan, chúng ta có thể chọn cách để tiếng Việt len lỏi vào đời sống các con một cách nhẹ nhàng và êm đẹp nhất có thể.

Nếu gạt những lợi thế sang một bên, còn có một lý do khác quan trọng không kém để không bỏ cuộc: Tiếng Việt chính là nơi lưu giữ bản sắc của chúng ta. Rồi sẽ có lúc một đứa trẻ gốc Việt, dù sinh ra ở Pháp hay sang từ nhỏ, bước vào giai đoạn tự hỏi mình là ai, mình thuộc về đâu. Khi đó, tiếng Việt không còn là một ngôn ngữ, mà là chìa khóa mở ra những vùng ký ức sâu sắc hơn. Nó dẫn con tới những tầng văn hóa cụ thể, nơi con bắt đầu hiểu được vì sao cha mẹ lại có những nỗi trăn trở khác biệt, vì sao ông bà lại giữ những nếp sinh hoạt lạ lẫm nơi xứ người.

Nếu không thể nghe và cảm bằng tiếng Việt, con sẽ khó lòng hiểu được ý nghĩa đầy ắp yêu thương ẩn sau câu hỏi cửa miệng mỗi chiều: "Tối nay con muốn ăn gì?". Với người Việt, đó không đơn thuần là câu hỏi thông tin, mà là một mật mã của tình yêu, là cách chúng ta chăm sóc và xoa dịu nhau sau những áp lực đời thường.

Chuyến đi nghỉ của gia đình tôi đã kết thúc tốt đẹp, Khanh tham gia nhiệt tình vào các trò chơi. Tiếng Việt của con không thể nhuần nhuyễn ngay lập tức, nhưng con đã mạnh dạn hơn và cảm thấy thoải mái hơn khi giao tiếp cùng các bạn. Đây đã là một thành công lớn, cũng là một động lực để Khanh tiếp tục thực hành tiếng Việt cùng ba mẹ mỗi ngày, cũng như cho tôi một chút tự hào nhè nhẹ mỗi khi nghe con nói ngôn ngữ trái tim của mình.

Ngô Thị Phương Lê