Xung đột tại Iran và hiệu ứng domino đối với kinh tế toàn cầu

Ngành công nghiệp sản xuất của Nhật Bản đang đứng trước rủi ro lớn do lệ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Trung Đông. Ảnh: Tom's HW

Những cơn sóng ngầm nguy hiểm

Từ khi xung đột leo thang khiến tuyến vận tải qua eo biển Hormuz bị hạn chế, thị trường năng lượng toàn cầu đã trải qua một trong những cú gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử. Giá dầu tăng nhanh không chỉ đẩy chi phí nhiên liệu leo thang mà còn kéo theo giá điện. Tuy nhiên, đó mới chỉ là khởi đầu của hàng loạt rắc rối.

Chịu rủi ro lớn nhất hiện nay là nông nghiệp, bởi khoảng 20 - 30% thương mại phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Khi dòng chảy này bị gián đoạn, giá urê, amoniac và nhiều loại phân bón tăng nhanh, có thời điểm tăng 30 - 40%, theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Chính sách Thực phẩm quốc tế (IFPRI). Tại Đức, giá phân đạm quan trọng đã tăng mạnh trong vài tuần; riêng bang Niedersachsen ghi nhận giá canxi amoni nitrat tăng khoảng 15% trong vòng một tháng qua.

Dầu diesel - nhiên liệu chủ lực của nông nghiệp - cũng tăng giá. Tại Mỹ, giá dầu diesel đã tăng từ 24% đến 54% trong giai đoạn từ đầu tháng 3 đến giữa tháng 4-2026.

Trên thực tế, nhiều khu vực sản xuất nông nghiệp buộc phải giảm sử dụng phân bón hoặc chuyển sang cây trồng ít nhu cầu dinh dưỡng hơn, kéo theo nguy cơ suy giảm năng suất. IFPRI cảnh báo, chi phí tăng cao có thể khiến nông dân tiết kiệm phân bón, làm giảm sản lượng. Điều này đặc biệt đáng lo ngại trong bối cảnh nhiều vùng nông nghiệp vẫn đang phục hồi sau các cú sốc như đại dịch và biến đổi khí hậu. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cũng cảnh báo, sự chậm trễ trong cung ứng phân bón có thể làm gián đoạn chu kỳ gieo trồng, ảnh hưởng tới các mùa vụ tiếp theo.

Không dừng lại ở đó, giá nhiên liệu tăng còn khiến chi phí bơm nước, vận hành máy móc và vận chuyển lúa gạo đều gia tăng. FAO lo ngại điều này có thể tiếp tục đẩy giá lương thực lên cao. Những lo ngại này có cơ sở khi xung đột cũng tác động trực tiếp đến khâu xuất khẩu. Trao đổi với The Straits Times, Chủ tịch danh dự Hiệp hội các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan Chookiat Ophaswongse cho biết không chỉ sản xuất chịu ảnh hưởng mà hoạt động xuất khẩu gạo của nước này đã “dừng hoàn toàn” kể từ khi xung đột bùng phát do tàu thuyền không thể qua eo biển Hormuz.

Tác động cũng lan rộng sang lĩnh vực công nghiệp. Bahrain, Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất (UAE) là những nguồn cung nhôm lớn của thế giới. Riêng Qatar còn cung cấp gần 30% khí helium - nguyên liệu quan trọng trong sản xuất thiết bị y tế và bán dẫn. Nhật Bản không chỉ phụ thuộc hơn 90% dầu nhập khẩu từ Trung Đông mà còn nhập khoảng 70% nhôm phục vụ sản xuất ô tô từ khu vực này. Nhiều doanh nghiệp Nhật chỉ dự trữ nguyên liệu đủ dùng trong 1 - 2 tháng, khiến nguy cơ gián đoạn sản xuất gia tăng nếu nguồn cung không sớm ổn định. Bên cạnh đó, nhiều kim loại đặc biệt và nhựa tinh khiết - nguyên liệu quan trọng trong sản xuất bảng mạch in (PCB) - cũng có nguồn cung lớn từ khu vực Trung Đông.

Chuỗi cung ứng toàn cầu chắc chắn bị xáo trộn khi tàu vận tải phải tránh khu vực xung đột, kéo theo chi phí vận tải và bảo hiểm tăng cao. Đối với ngành hàng không, ngoài áp lực chi phí, việc một số không phận tại Trung Đông bị đóng cửa buộc các hãng bay phải thay đổi lộ trình, kéo dài thời gian di chuyển và tăng tiêu hao nhiên liệu. Hội nghị Liên hợp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD) cảnh báo, chi phí năng lượng, vận tải và bảo hiểm gia tăng sẽ tạo áp lực đáng kể lên chi phí sinh hoạt trên phạm vi toàn cầu.

Những diễn biến trên cho thấy mức độ phụ thuộc sâu rộng của kinh tế thế giới vào khu vực Trung Đông. Trong kịch bản xấu, các tác động tiêu cực có thể đan xen và lan rộng, không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà còn kéo theo nhiều hệ lụy xã hội. Nhiều dự báo đã đặt ra viễn cảnh tỉ lệ thất nghiệp gia tăng, đặc biệt trong các ngành sản xuất và dịch vụ, trong khi kinh tế số - vốn được kỳ vọng là động lực tăng trưởng mới - có nguy cơ bị kìm hãm do chi phí vận hành tăng và nhu cầu tiêu dùng suy giảm...

Tìm lời giải từ tái cấu trúc

Nhìn tổng thể, xung đột tại Iran đã phơi bày mức độ phụ thuộc sâu sắc của kinh tế toàn cầu vào “nút thắt” Trung Đông. Trong trung và dài hạn, nhiều tổ chức quốc tế đều cảnh báo nguy cơ kéo dài của cú sốc này. Trước mắt, hàng loạt biện pháp ứng phó - cả ngắn hạn lẫn dài hạn - đang được triển khai song song. Các quốc gia đã tạm thời giảm thuế nhiên liệu nhằm hạ áp lực sản xuất, đồng thời tăng nhập khẩu năng lượng và một số mặt hàng từ Mỹ, châu Phi hoặc Nam Mỹ để giảm phụ thuộc vào Trung Đông. Cùng với đó, đầu tư vào năng lượng tái tạo và điện hạt nhân tiếp tục được đẩy mạnh nhằm giảm rủi ro dài hạn.

Trong nông nghiệp, bên cạnh đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu, nhiều quốc gia khuyến khích sử dụng phân bón hiệu quả hơn, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và ứng dụng công nghệ số để tối ưu hóa đầu vào. Các tổ chức quốc tế cũng thúc đẩy hợp tác, điển hình là các cuộc họp G20 về tác động của xung đột đối với lương thực và phân bón. Trong công nghiệp, xu hướng ứng phó rõ nét là tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, chi phí sản xuất tăng và biên lợi nhuận thu hẹp sẽ là thách thức đối với mọi doanh nghiệp.

Với tinh thần đó, các tập đoàn lớn đang tích cực điều chỉnh chiến lược, ưu tiên chuyển dịch nhà máy, tăng dự trữ nguyên liệu và ký kết hợp đồng dài hạn để bảo đảm nguồn cung. Tư duy quản trị “tối ưu chi phí” thuần túy đang dần chuyển sang mô hình “tối ưu độ an toàn”. Cụ thể, trong lĩnh vực năng lượng, ExxonMobil gia tăng sản lượng ngoài Trung Đông thông qua mở rộng khai thác tại Mỹ, đặc biệt ở Permian Basin. Chevron cũng tăng đầu tư vào khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) tại Australia và đẩy mạnh ký hợp đồng dài hạn với khách hàng ở châu Á.

Trong lĩnh vực sản xuất, Toyota tìm kiếm nguồn cung nhôm mới từ Australia và Canada để bù đắp thiếu hụt từ Trung Đông. Các tập đoàn hóa chất như BASF (Mỹ) điều chỉnh sản lượng tại một số cơ sở ở châu Âu, đồng thời áp dụng phụ phí năng lượng đối với khách hàng. Doanh nghiệp bán dẫn như Intel và TSMC mở rộng tìm kiếm nguồn helium từ Mỹ hoặc châu Phi, đồng thời tăng dự trữ các nguyên liệu thiết yếu.

Tập đoàn nội thất IKEA đã điều chỉnh chuỗi cung ứng nhằm hạn chế đi qua các khu vực rủi ro, đồng thời tăng giá một số sản phẩm. Trong khi đó, Airbus và Boeing cũng đang tăng dự trữ nhôm, titan và các hợp kim cần thiết để bảo đảm tiến độ sản xuất máy bay. Cùng với đó, một số ngành đẩy nhanh tự động hóa và tiết kiệm năng lượng nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch; đồng thời thúc đẩy xu hướng “khu vực hóa” sản xuất - đưa nhà máy gần hơn với thị trường tiêu thụ để giảm rủi ro vận tải và tăng khả năng thích ứng trước biến động.

Nhìn chung, nếu tình hình hiện nay tiếp diễn, xung đột tại Iran về lâu dài có thể trở thành chất xúc tác thúc đẩy quá trình tái cấu trúc kinh tế toàn cầu. Từ năng lượng, nông nghiệp đến công nghiệp, các quốc gia buộc phải thích ứng với một thế giới nhiều rủi ro hơn, nơi các cú sốc địa chính trị có thể lan rộng nhanh chóng. Theo đó, xung đột tại Iran không chỉ là một biến cố địa chính trị, mà còn là phép thử lớn đối với khả năng chống chịu của nền kinh tế toàn cầu, thậm chí có thể góp phần định hình trật tự kinh tế trong tương lai.

Hoàng Linh (theo The Business Times, FT, CNN)