Xuất khẩu tăng cao, nỗi lo phụ thuộc vẫn hiện hữu

Nhập siêu kỷ lục

Thương mại tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2026 khi xuất khẩu duy trì đà tăng trưởng mạnh và quy mô xuất nhập khẩu không ngừng mở rộng.

Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tăng 27,1% so với cùng kỳ; xuất khẩu quý II tăng 22,7% so với cùng kỳ và tăng 16,8% so với quý I. Nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò chủ lực khi chiếm khoảng 90% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Ở chiều nhập khẩu, khoảng 94,1% kim ngạch là tư liệu sản xuất gồm máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu và phụ tùng phục vụ mở rộng sản xuất cũng như các đơn hàng xuất khẩu trong thời gian tới.

Tại phiên thảo luận trong khuôn khổ hội thảo khoa học “Kinh tế Việt Nam 6 tháng đầu năm 2026: Thách thức, động lực và triển vọng phát triển” do Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức ngày 9/7, TS Phạm Anh Tuấn - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, số liệu thương mại trong nửa đầu năm nay cho thấy hoạt động thương mại vẫn đang tạo động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào chất lượng tăng trưởng, bức tranh thương mại vẫn còn không ít vấn đề cần được quan tâm. Trong đó, điều đáng chú ý nhất là tình trạng nhập siêu hơn 16 tỷ USD trong 6 tháng đầu năm - mức cao nhất trong khoảng một thập kỷ trở lại đây. Trong khi ba năm gần nhất (2023-2025), Việt Nam đều duy trì thặng dư thương mại bình quân khoảng 24 tỷ USD mỗi năm thì để đạt được mức tương đương trong năm nay, 6 tháng cuối năm sẽ phải tạo ra thặng dư khoảng 40 tỷ USD - mục tiêu được đánh giá là không dễ thực hiện.

Các diễn giả thảo luận tại hội thảo khoa học “Kinh tế Việt Nam 6 tháng đầu năm 2026: Thách thức, động lực và triển vọng phát triển”.

Bên cạnh đó, khoảng cách giữa khu vực doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước tiếp tục nới rộng. Nếu năm 1995, doanh nghiệp trong nước chiếm khoảng 73% tổng kim ngạch xuất khẩu thì đến 6 tháng đầu năm 2026, khu vực FDI đã chiếm tới khoảng 80%, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ còn khoảng 20%.

"Điều này phản ánh năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp nội địa vẫn cải thiện chậm, trong khi khu vực FDI tiếp tục là động lực chính của tăng trưởng thương mại", chuyên gia nhìn nhận.

Không chỉ vậy, nền kinh tế còn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Theo số liệu được chuyên gia dẫn chứng, trong nông nghiệp, Việt Nam đang nhập khẩu khoảng 85% thuốc bảo vệ thực vật, 70% giống vật nuôi, 60% nguyên liệu thức ăn chăn nuôi và gần như toàn bộ hạt giống rau, củ, quả.

Ở lĩnh vực công nghiệp, khoảng 80% giá trị đầu vào sản xuất, 80% linh kiện ô tô, 90% nhu cầu bông, 45% vải và 70-80% nguyên liệu hóa chất vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Ngành y tế cũng phụ thuộc lớn khi khoảng 80% nguyên liệu sản xuất thuốc và 90% thiết bị y tế đều đến từ nhập khẩu.

Theo phân tích của TS Phạm Anh Tuấn, trong ngắn hạn, việc hơn 94% hàng nhập khẩu là tư liệu sản xuất chưa phải điều quá đáng lo bởi đây là đầu vào cho hoạt động sản xuất và xuất khẩu. Tuy nhiên, nếu tình trạng nhập siêu kéo dài sẽ tạo áp lực lên tỷ giá, dự trữ ngoại hối cũng như ổn định kinh tế vĩ mô.

Ngoài ra, ba vấn đề mang tính nền tảng vẫn chưa được cải thiện rõ rệt, gồm giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu còn thấp, khu vực FDI ngày càng chi phối hoạt động thương mại và năng lực công nghệ của doanh nghiệp trong nước cải thiện chậm.

Tăng trưởng xuất khẩu cần dựa nhiều hơn vào doanh nghiệp nội

Cũng lưu ý vấn đề nhập siêu, TS Nguyễn Tú Anh - Giám đốc Nghiên cứu Chính sách của Vin University chia sẻ, cán cân thương mại của nhóm điện tử, máy tính và linh kiện đang nhập siêu ở mức lớn, phản ánh nhu cầu đầu tư mạnh cho chuyển đổi số và việc giá chip, RAM trên thị trường thế giới tăng cao.

Kim ngạch xuất nhập khẩu tiếp tục tăng trưởng mạnh trong nửa đầu năm 2026, song nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu và khu vực FDI.

Khác với nhập khẩu nguyên liệu phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu trước đây, phần lớn thiết bị phục vụ chuyển đổi số hiện được sử dụng cho thị trường trong nước, trong khi nguồn thu chủ yếu bằng đồng Việt Nam. Vì vậy, bài toán cân đối giữa nội tệ và ngoại tệ cần được theo dõi chặt chẽ trong dài hạn.

Cùng góc nhìn, PGS, TS Đào Ngọc Tiến - Phó Hiệu trưởng Đại học Ngoại thương (FTU) cho rằng, bức tranh xuất khẩu hiện nay đang có sự phân hóa khá rõ giữa các ngành. Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ ngành điện tử khi nhu cầu toàn cầu tăng mạnh, kéo theo kim ngạch xuất khẩu và nhập khẩu nguyên liệu đều tăng. Trong khi đó, các ngành xuất khẩu truyền thống như dệt may, da giày chỉ tăng khoảng 1-2%, cho thấy mô hình tăng trưởng dựa vào gia công đã dần chạm ngưỡng. Nếu không tính ngành điện tử thì phần lớn các ngành xuất khẩu còn lại không có nhiều thay đổi so với những năm trước.

Bên cạnh đó, các thị trường xuất khẩu chủ lực cũng đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với doanh nghiệp. Tại Mỹ, các biện pháp phòng vệ thương mại, thuế đối ứng, điều tra chống trợ cấp cùng các yêu cầu liên quan đến lao động, môi trường và xuất xứ hàng hóa nhiều khả năng sẽ tiếp tục được duy trì.

Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) đang chuyển mạnh từ các tiêu chuẩn phát triển bền vững mang tính khuyến khích sang bắt buộc, còn Trung Quốc ngày càng siết chặt các quy định về truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và tiêu chuẩn nhập khẩu.

Theo Phó Hiệu trưởng FTU, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15-16% trong năm 2026 vẫn có cơ sở nhờ khu vực FDI và ngành chế biến, chế tạo tiếp tục tăng trưởng. Tuy nhiên, nếu muốn giảm phụ thuộc vào khu vực FDI và nhập khẩu nguyên liệu, Việt Nam cần những giải pháp mang tính dài hạn.

Trước hết, cần theo dõi sát diễn biến tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm để kịp thời dự báo và hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với các thay đổi chính sách.

Quan trọng hơn, cần đầu tư phát triển công nghiệp nguyên liệu, nhất là đối với các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày nhằm từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Đồng thời, cần tận dụng tốt hơn dòng vốn FDI thông qua việc tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước. Thay vì chỉ tập trung vào số lượng doanh nghiệp trực tiếp xuất khẩu, các doanh nghiệp nội địa cần được hỗ trợ để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia và doanh nghiệp FDI.

Theo các chuyên gia, chỉ khi nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tăng giá trị gia tăng trong nước và cải thiện năng lực của doanh nghiệp nội địa, tăng trưởng xuất khẩu mới thực sự bền vững, góp phần giảm dần sự phụ thuộc vào khu vực FDI cũng như nguồn nguyên liệu nhập khẩu.

Nguyệt Minh