Xuất khẩu nông sản và bài toán giữ thị trường, uy tín

Sai một chi tiết, trả giá cả lô hàng

Tháng 4/2026, một lô dứa đóng hộp 13,5 tấn của Việt Nam bị cơ quan chức năng Ba Lan thu giữ và cấm lưu hành. Điều đáng nói, sản phẩm không vi phạm an toàn thực phẩm theo nghĩa thông thường, không nhiễm bẩn hay hư hỏng. Toàn bộ nguyên nhân xuất phát từ những sai sót trên nhãn mác: thông tin thành phần ghi không chính xác và hạn sử dụng không đúng quy định.

Trong thương mại quốc tế, nhãn mác, bao bì hay quy cách đóng gói không còn là yếu tố phụ trợ. Ảnh minh họa

Trước đó không lâu, các lô nước cốt dừa và xoài sấy từ Việt Nam cũng bị cấm tại thị trường này với cùng một nguyên nhân. Ba sản phẩm khác nhau, nhưng cùng chung một “điểm nghẽn” đó là lỗi ghi nhãn.

Không chỉ tại châu Âu, những sai sót tưởng chừng rất nhỏ cũng từng khiến nông sản Việt gặp khó ở các thị trường khác. Cách đây vài năm, lô nhãn xuất khẩu đầu tiên sang Australia đã bị dừng thông quan chỉ vì không đáp ứng quy chuẩn đóng gói, dù các quy định đã được công bố rõ ràng. Những yêu cầu như kích thước lỗ thông hơi, độ dày lớp lưới hay cách niêm phong bao bì đều mang tính kỹ thuật chi tiết, nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với việc hàng hóa có được phép nhập khẩu hay không.

Trong thương mại quốc tế, nhãn mác, bao bì hay quy cách đóng gói không còn là yếu tố phụ trợ. Đây là một phần của tiêu chuẩn chất lượng và an toàn sản phẩm. Tại các thị trường khó tính, mọi thông tin trên nhãn đều được xem là cam kết pháp lý. Chỉ cần sai lệch, dù rất nhỏ, sản phẩm có thể bị coi là vi phạm và bị loại bỏ khỏi thị trường.

Tuy nhiên, trong cách tiếp cận truyền thống, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn xem nhãn mác là khâu làm sau cùng, mang tính hình thức. Chính tư duy này đang trở thành “điểm yếu chí mạng”, khiến không ít lô hàng bị trả về hoặc tiêu hủy, kéo theo thiệt hại lớn về chi phí và uy tín.

Tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, doanh nghiệp buộc phải thay đổi

Không dừng lại ở câu chuyện nhãn mác, môi trường thương mại quốc tế đang thay đổi nhanh chóng với sự gia tăng của các hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn xanh. Các thị trường lớn không chỉ yêu cầu về chất lượng và giá cả, mà còn đặt ra những tiêu chí khắt khe về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon, kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm xã hội.

Liên minh châu Âu (EU) là một ví dụ điển hình. Bên cạnh các quy định nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm, EU đang triển khai hàng loạt chính sách mới liên quan đến bao bì, môi trường và hóa chất. Về nhãn mác và thông tin, theo quy định, chậm nhất đến ngày 12/8/2028, toàn bộ bao bì phải in nhãn phân loại rác thải theo quy chuẩn thống nhất của EU để hướng dẫn người tiêu dùng EU phân loại rác. Đến tháng 1/2030, bao bì phải in thông tin nhận diện về các chất đáng lo ngại. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là tiêu chí đánh giá mức độ bền vững của sản phẩm.

Đáng chú ý, EU đang chuyển cách tiếp cận trong kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật từ “đánh giá rủi ro” sang “đánh giá nguy hại”. Theo đó, chỉ cần một hoạt chất bị đánh giá có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc môi trường, mức dư lượng cho phép có thể bị hạ xuống mức rất thấp, thậm chí gần như bằng 0. Điều này đồng nghĩa với việc dư địa sai sót gần như không còn.

Theo ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong bối cảnh tiêu chuẩn ngày càng siết chặt, việc kiểm soát chất lượng phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp cần nắm rõ quy trình sản xuất, loại thuốc sử dụng, thời gian cách ly và mức dư lượng cho phép của từng thị trường. “Không thể đợi đến khi hàng ra cửa khẩu mới xử lý. Nếu không kiểm soát từ đầu, rủi ro là không tránh khỏi”, ông Dương nhấn mạnh.

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới, với nhiều mặt hàng đạt kim ngạch lớn. Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là áp lực ngày càng lớn từ các thị trường nhập khẩu.

Một tín hiệu tích cực là trong năm 2025 là số cảnh báo của EU đối với nông sản Việt giảm gần 50%, từ 114 cảnh báo năm 2024 xuống còn 60. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc rủi ro đã giảm, bởi các quy định vẫn liên tục được cập nhật và siết chặt.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng (Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân) cho hay, điểm yếu lớn nhất của doanh nghiệp Việt hiện nay không nằm ở chất lượng sản phẩm, mà ở hệ thống quản trị và tổ chức sản xuất. Những sai sót nhỏ, như một dòng chữ trên nhãn hay một chi tiết trong bao bì, có thể trở thành rào cản lớn trên hành trình hội nhập.

Tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu ngày càng cao, thị trường ngày càng khắt khe, điều này đồng nghĩa với việc sự chỉn chu trong từng chi tiết không còn là lựa chọn. Đây là điều kiện bắt buộc để nông sản Việt đi xa và đi bền vững.

Tại EU, nhãn mác thực phẩm là một phần của quy định an toàn tiêu dùng, có giá trị tương đương chất lượng sản phẩm. Mọi thành phần, kể cả phụ gia nhỏ, phải được khai báo đầy đủ để bảo đảm minh bạch và an toàn sức khỏe. Chỉ cần sai sót như thiếu phụ gia hoặc ghi sai hạn dùng, sản phẩm có thể bị coi là vi phạm và bị niêm phong, thu hồi hoặc tiêu hủy toàn bộ lô hàng.

Nguyễn Hạnh