Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong xã hội

Chuyển mạnh từ phổ biến sang xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật

Phát biểu thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội), ĐBQH Bùi Hoài Sơn cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật. Theo đại biểu, sau gần 14 năm thực hiện, nhiều quy định của Luật hiện hành đã không còn theo kịp yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản trị quốc gia.

"Dự thảo lần này đã có nhiều điểm mới quan trọng như bổ sung truyền thông chính sách, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, xác định rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể và chuyển mạnh từ phổ biến pháp luật sang xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Đây là hướng đi đúng và phù hợp với các chủ trương lớn của Đảng", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

ĐBQH Bùi Hoài Sơn phát biểu

Góp ý vào dự thảo, ĐBQH Bùi Hoài Sơn đề nghị cần nghiên cứu hoàn thiện Điều 2 và Điều 3 theo hướng làm rõ hơn nội hàm của "văn hóa tuân thủ pháp luật" bởi dự thảo đã nhiều lần sử dụng khái niệm này như một mục tiêu xuyên suốt. Theo phân tích của đại biểu, "văn hóa tuân thủ pháp luật" không chỉ là việc chấp hành pháp luật một cách thụ động mà phải là sự chuyển hóa các quy định pháp luật thành niềm tin, thành chuẩn mực ứng xử và thành thói quen trong đời sống xã hội. Do vậy, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung nội hàm này như một bộ phận của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam.

Ngoài ra, ĐBQH Bùi Hoài Sơn đề nghị bổ sung tại Điều 11 về các hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật. Bên cạnh quy định lồng ghép vào hoạt động văn hóa, nghệ thuật, cần quy định rõ hơn vai trò của điện ảnh, sân khấu, bảo tàng, thư viện, không gian sáng tạo, các nền tảng số và các sản phẩm công nghiệp văn hóa trong việc lan tỏa tri thức pháp luật. "Văn hóa là con đường ngắn nhất để pháp luật đi vào đời sống", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nêu rõ.

ĐBQH Bùi Hoài Sơn cũng đề nghị, hoàn thiện Điều 19 về giáo dục pháp luật trong cơ sở giáo dục bởi giáo dục pháp luật không chỉ truyền đạt kiến thức mà cần hình thành nhân cách công dân thông qua trải nghiệm, mô phỏng nghị viện, phiên tòa giả định, đối thoại chính sách và các hoạt động cộng đồng. Cần chuyển từ "học luật" sang "sống cùng pháp luật".

"Điểm mới lớn nhất của dự án Luật này không chỉ là bổ sung công nghệ số hay AI mà là chuyển từ phổ biến quy định pháp luật sang xây dựng văn hóa pháp luật trong toàn xã hội. Nếu làm được điều đó, Luật sẽ góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xã hội kỷ cương, văn minh và hiện thực hóa tinh thần phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nêu rõ.

Xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia dùng chung, kết nối, liên thông

Phát biểu thảo luận, ĐBQH Tạ Đình Thi đánh giá dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) đã có bước tiến đáng kể trong việc thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng về công tác này, đặc biệt là các yêu cầu đổi mới, ứng dụng công nghệ số và hướng tới đối tượng thụ hưởng. Tuy nhiên, trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, đại biểu cho rằng dự thảo Luật vẫn còn một số điểm cần tiếp tục được rà soát, bổ sung và hoàn thiện hơn nữa để thực sự trở thành đòn bẩy, tạo xung lực mới cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật và truyền thông chính sách, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

ĐBQH Tạ Đình Thi phát biểu

Thứ nhất, về thể chế hóa đầy đủ và toàn diện tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW, ĐBQH Tạ Đình Thi cho biết, Nghị quyết 57-NQ/TW khẳng định “thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, cốt lõi, trong đó thể chế là điều kiện tiên quyết, cần hoàn thiện và đi trước một bước”. Vì vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật cần thể hiện rõ hơn các yếu tố này, bởi phổ biến, giáo dục pháp luật không chỉ là truyền đạt văn bản, mà còn là quá trình xây dựng năng lực và văn hóa tuân thủ pháp luật. Trước hết, về thể chế và tư duy đổi mới, Điều 3 và Điều 5 dự thảo Luật đã bước đầu đề cập đến ứng dụng công nghệ số, trong đó có trí tuệ nhân tạo. Nếu chỉ áp dụng các quy trình hành chính truyền thống, chúng ta sẽ không thể theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Do vậy, để thực sự "đi trước một bước" như tinh thần Nghị quyết, chúng ta cần quy định rõ cơ chế "thí điểm có kiểm soát" và "chấp nhận rủi ro" cho các sáng kiến phổ biến, giáo dục pháp luật mới; đặc biệt, là các ứng dụng dựa trên nền tảng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn. Cần xóa bỏ tư duy "không quản được thì cấm" trong lĩnh vực này, thay vào đó là tư duy "không cấm thì được làm thử" để khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Liên quan đến dữ liệu và hạ tầng số, ĐBQH Tạ Đình Thi đề nghị bổ sung quy định cụ thể hơn về việc xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia dùng chung, kết nối, liên thông. Điều 13 dự thảo Luật mới dừng ở khuyến khích, do vậy, cần nhấn mạnh việc xây dựng các nền tảng số dùng chung, tích hợp trí tuệ nhân tạo để cá nhân hóa nội dung, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tra cứu, tiếp cận pháp luật mọi lúc, mọi nơi một cách thuận tiện nhất. Đây chính là cách đưa dữ liệu thành tư liệu sản xuất chính trong lĩnh vực pháp luật.

Thứ hai, về đổi mới căn bản và toàn diện công tác truyền thông chính sách, ĐBQH Tạ Đình Thi đánh giá cao việc dự thảo Luật đã dành hẳn Mục 4 (các Điều 21, 22) để quy định về truyền thông chính sách - một điểm rất mới và tích cực. Tuy nhiên, để hoạt động này thực sự hiệu quả, đại biểu đề nghị cần bảo đảm gắn kết chặt chẽ với quy trình xây dựng pháp luật. Theo đó, dự thảo đã quy định trách nhiệm của cơ quan chủ trì soạn thảo trong truyền thông chính sách. Cần nhấn mạnh hơn nữa tính chất "xuyên suốt" của hoạt động này, từ khâu đề xuất chính sách, lấy ý kiến, thẩm định cho đến khi ban hành và tổ chức thực hiện.

"Đây là giải pháp then chốt để gắn kết xây dựng và thi hành pháp luật, tạo sự đồng thuận xã hội ngay từ đầu, giảm thiểu tình trạng "luật ban hành nhưng khó thực thi", ĐBQH Tạ Đình Thi nhấn mạnh.

Ưu tiên khung giờ vàng để phổ biến các chính sách quan trọng

Liên quan đến việc tăng cường tương tác hai chiều, ĐBQH Tạ Đình Thi phân tích truyền thông chính sách phải là đối thoại, không chỉ là cung cấp thông tin một chiều. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung nghĩa vụ của cơ quan chủ trì soạn thảo trong việc tiếp nhận, tổng hợp, giải trình đầy đủ, công khai và kịp thời các ý kiến góp ý, phản hồi từ người dân, doanh nghiệp và các chuyên gia. Cơ chế phản hồi minh bạch như vậy sẽ nâng cao chất lượng của văn bản và niềm tin của xã hội đối với chính sách, pháp luật.

Về quy định trách nhiệm cụ thể hơn, ĐBQH Tạ Đình Thi cho biết bên cạnh trách nhiệm của cơ quan chủ trì soạn thảo, cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan báo chí, truyền thông trong việc dành thời lượng, không gian phù hợp, ưu tiên khung giờ vàng để phổ biến các chính sách quan trọng, đặc biệt là các chính sách tác động lớn đến đời sống người dân, các dự án Luật lớn. Điều 12 đã đề cập nhưng cần cụ thể hơn trong các điều khoản về trách nhiệm.

ĐBQH Nguyễn Phương Thủy phát biểu

Tham gia thảo luận, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy đề nghị sửa đổi Luật theo hướng phát triển năng lực tiếp cận, sử dụng pháp luật của người dân, qua đó xây dựng văn hóa pháp luật và ý thức thượng tôn pháp luật trong toàn xã hội. Theo đại biểu, nếu mục tiêu là xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật, điều quan trọng không chỉ là truyền đạt kiến thức mà phải giúp người dân có khả năng tiếp cận, hiểu, vận dụng và tuân thủ pháp luật trong cuộc sống hằng ngày. Đích đến của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật là hình thành văn hóa pháp luật và ý thức thượng tôn pháp luật.

Từ cách tiếp cận này, đại biểu đề nghị rà soát Chương I theo hướng xác định rõ mục tiêu phát triển năng lực tiếp cận, sử dụng pháp luật của người dân và doanh nghiệp; đồng thời bồi đắp ý thức tôn trọng pháp luật, hình thành thói quen ứng xử theo pháp luật và xây dựng văn hóa pháp luật trong toàn xã hội. Ngoài ra, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy cho rằng, trọng tâm của Luật cần chuyển từ việc Nhà nước phổ biến pháp luật sang Nhà nước bảo đảm, tạo điều kiện để mọi người chủ động tiếp cận, hiểu, sử dụng và tuân thủ pháp luật. Đây sẽ là nền tảng để đổi mới toàn diện công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số.

Phi Long