Xây dựng chuỗi logistics số đồng bộ để nâng sức cạnh tranh

Số hóa để giảm chi phí nhưng chưa kết nối toàn chuỗi

Tại Hội nghị Quản trị pháp lý doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh 2026 - Lĩnh vực Logistics diễn ra ngày 26/8, bà Hồ Thị Quyên - Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) chia sẻ, ngành logistics Việt Nam đang tăng trưởng nhanh với hơn 34.000 doanh nghiệp, đóng góp khoảng 4,5 - 5% GDP cả nước. Tuy nhiên, chi phí logistics vẫn ở mức khoảng 16% GDP.

Trong giai đoạn 2025 - 2035, chiến lược phát triển logistics là tăng cường chuyển đổi số, giảm chi phí logistics xuống 12 - 15% GDP. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ nâng mức độ ứng dụng công nghệ, mà còn phải làm cho các hoạt động số hóa kết nối hiệu quả hơn trong toàn chuỗi.

Ngành logistics Việt Nam đang đóng góp khoảng 4,5 - 5% GDP cả nước. Ảnh: Lạc Nguyên

Thực tế cho thấy, số hóa đã được triển khai ở nhiều khâu, nhưng chưa đồng đều giữa các doanh nghiệp và chưa tạo được sự kết nối xuyên suốt trong chuỗi logistics.

Ông Nguyễn Duy Hưng - Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Logistics Đồng Nai cho biết, một số doanh nghiệp, đặc biệt tại các cảng, ICD và kho vận, đã ứng dụng quản lý kho, cảng điện tử, lệnh giao hàng điện tử, hóa đơn điện tử, thanh toán không tiền mặt và giám sát hải quan tự động.

Tuy nhiên, nhìn chung, số hóa vẫn chủ yếu tập trung ở từng doanh nghiệp hoặc từng công đoạn, chưa tạo được sự kết nối xuyên suốt giữa doanh nghiệp vận tải, kho bãi, cảng, hãng tàu, chủ hàng và cơ quan quản lý. Đây là điểm nghẽn quan trọng khi Đồng Nai đang hướng tới trở thành trung tâm logistics của khu vực.

Các chuyên gia nhận định, số hóa chưa tạo được kết nối xuyên suốt toàn chuỗi cũng đồng nghĩa doanh nghiệp vẫn phải xử lý nhiều dạng dữ liệu và chứng từ. Do đó, bài toán công nghệ bắt đầu chuyển sang yêu cầu về giá trị pháp lý và quản trị dữ liệu.

Chuyển đổi số cần đi cùng với quản trị dữ liệu

Theo bà Hồ Thị Quyên, ở góc độ mô hình giao dịch lai, tỷ lệ doanh nghiệp áp dụng hình thức này đang ở mức cao. Luật Giao dịch điện tử đã tạo cơ sở pháp lý cho thông điệp dữ liệu, nhưng không phải mọi tệp tin hay email đều có giá trị pháp lý như nhau.

Rủi ro chủ yếu phát sinh khi một giao dịch tồn tại nhiều phiên bản, nhưng thiếu quy định về thứ tự ưu tiên, thẩm quyền xác nhận, thời điểm chốt và cơ chế lưu trữ. Do đó, doanh nghiệp cần có cơ chế kiểm soát dữ liệu và xây dựng lộ trình số hóa nhằm giảm tranh chấp, tăng khả năng kiểm chứng và bảo đảm an toàn trong giao dịch.

Trong khi đó, PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhận định, việc sử dụng đồng thời hợp đồng giấy, nền tảng điện tử, email, lệnh vận chuyển điện tử… có thể làm phát sinh tranh chấp về giá trị pháp lý, tính xác thực và thứ tự ưu tiên của tài liệu.

Theo ông Nghĩa, khi tranh chấp được giải quyết tại các cơ quan tài phán, vấn đề không chỉ nằm ở việc dữ liệu có tồn tại hay không, mà còn ở khả năng chứng minh nguồn gốc, tính toàn vẹn và quá trình hình thành của dữ liệu điện tử. Vì vậy, chuyển đổi số cần đi cùng với quản trị dữ liệu, quy định rõ thứ tự ưu tiên của chứng từ và điều khoản hợp đồng về việc xác lập, lưu trữ, sử dụng chứng cứ điện tử.

Từ thực tế này, ông Ngô Khắc Lễ - Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) cho rằng, doanh nghiệp nên chuyển đổi theo lộ trình từ trong ra ngoài, bắt đầu từ nội bộ, sau đó là giữa những đối tác thân quen và tiến xa hơn với các giao dịch xuyên biên giới. Trong quá trình chuyển đổi, cần gắn việc chuyển giao dữ liệu với quyền và nghĩa vụ của các bên để tránh rủi ro và tranh chấp.

Đối với chứng từ điện tử trong giao dịch xuyên biên giới, ông Lễ cho rằng, vấn đề cốt lõi là phải bảo đảm chứng từ điện tử có giá trị và chức năng pháp lý tương đương chứng từ giấy, đặc biệt đối với các vận đơn điện tử có thể chuyển nhượng. Công ước Liên hợp quốc về Chứng từ hàng hóa có thể chuyển nhượng (NCD Convention) được ông đánh giá là một bước tiến quan trọng, tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất cho chứng từ hàng hóa có thể chuyển nhượng dưới cả dạng giấy và điện tử.

Giảm chi phí, nâng năng suất và tăng sức cạnh tranh đang là yêu cầu cấp thiết đối với ngành logistics. Ảnh: Lạc Nguyên

Luật sư Nguyễn Thị Hồng Ngân - Giám đốc Công ty Luật TNHH Tâm Chung cũng lưu ý doanh nghiệp không nên đợi tranh chấp mới bắt đầu thu thập và xử lý chứng cứ. Doanh nghiệp cần chủ động thiết lập cơ chế quản trị và lưu trữ chứng cứ điện tử ngay từ khi giao dịch bắt đầu; xác định rõ kênh trao đổi chính thức, người có thẩm quyền xác nhận hoặc thay đổi thông tin, đồng thời lưu giữ lịch sử giao dịch, nhật ký truy cập và các phiên bản chứng từ liên quan.

Với chi phí logistics vẫn ở mức khoảng 16% GDP, số hóa là một trong những hướng quan trọng để ngành giảm chi phí và nâng sức cạnh tranh. Tuy nhiên, hiệu quả của quá trình này không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà còn nằm ở khả năng kết nối dữ liệu và sự rõ ràng về giá trị pháp lý của các giao dịch điện tử. Gỡ được điểm nghẽn này sẽ giúp xây dựng một chuỗi logistics số đồng bộ và có khả năng vận hành hiệu quả hơn./.

Lạc Nguyên