Tài chính số: Cơ hội lớn, rủi ro tranh chấp mới

Cơ hội mở rộng, tranh chấp gia tăng

Tài chính số tại Việt Nam đang phát triển nhanh, trong đó thanh toán số là một trong những lĩnh vực nổi bật. Chia sẻ tại Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính: Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp” do (ITPC) và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức ngày 13/8, LS. Phạm Thị Thanh Huyền - Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Cam-pu-chia, cho biết tỷ lệ người có tài khoản ngân hàng đã đạt 87%, trong khi số lượng giao dịch QR tăng 128,2% trong giai đoạn 2021-2025. Sự chuyển dịch này giúp giảm sử dụng giấy tờ và tiền mặt, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính. Với doanh nghiệp, số hóa tạo điều kiện rút ngắn quy trình giao dịch, mở rộng khách hàng và tiếp cận các sản phẩm tài chính dựa trên dữ liệu.

Tài chính số mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp nhưng cũng mang đến những tranh chấp mới.

LS. Hoàng Thị Ngọc Diệp - Luật sư Thành viên Dilinh Legal nhận định thanh toán số đang là điểm nổi bật của tài chính số Việt Nam, trong khi tín dụng số đang mở rộng ra ngoài hệ thống ngân hàng thông qua các nền tảng cho vay ngang hàng.

Theo bà Diệp, khi doanh nghiệp từng bước số hóa hoạt động và xây dựng được nguồn dữ liệu đầy đủ, minh bạch, có khả năng kiểm chứng, dữ liệu có thể trở thành cơ sở để tiếp cận các sản phẩm tài chính mới. Định danh điện tử, hợp đồng điện tử và tự động hóa quy trình cho vay cũng đang tạo ra những phương thức tiếp cận vốn mới.

Cơ hội còn mở ra ở các hoạt động cho vay trực tuyến, tài trợ khoản phải thu và tài trợ chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, cùng với tốc độ phát triển của thị trường là những rủi ro mới liên quan đến dữ liệu, gian lận trực tuyến, tấn công mạng và các mô hình kinh doanh chưa được xác định đầy đủ về pháp lý.

Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp, LS. Hoàng Nguyễn Hạ Quyên - Luật sư Điều hành LNT & Partners, Trọng tài viên VIAC, cho rằng sự phát triển của tài sản số và giao dịch tài chính số đang làm xuất hiện những dạng tranh chấp mới, trong đó chứng cứ và trách nhiệm giữa các bên là những vấn đề đáng lưu ý.

Nếu giao dịch truyền thống dựa nhiều vào hợp đồng giấy, chứng từ và tài liệu vật chất, giao dịch số lại phụ thuộc vào dữ liệu điện tử, lịch sử giao dịch và quy trình xác thực. Doanh nghiệp vì thế phải có khả năng chứng minh quyền, nghĩa vụ cũng như quá trình thực hiện giao dịch thông qua dữ liệu được tạo lập và lưu trữ trên hệ thống.

Các chuyên gia dự báo tranh chấp trong giao dịch tài chính số và tín dụng số sẽ tiếp tục gia tăng cả về số lượng và quy mô.

Cùng quan điểm này, TS. LS. Phan Hoài Nam - CEO Công ty Tư vấn & Công ty Luật W&A, dự báo tranh chấp trong giao dịch tài chính số và tín dụng số sẽ tiếp tục gia tăng cả về số lượng và quy mô. Nguyên nhân nằm ở việc công nghệ đã tham gia sâu vào quá trình giao dịch, trong khi cấu trúc một giao dịch hiện nay có thể bao gồm nhiều chủ thể hơn trước.

“Giao dịch tài chính hiện nay không giống giao dịch truyền thống. Công nghệ đã đi sâu vào lĩnh vực tài chính, từ hợp đồng điện tử, chữ ký điện tử đến quy trình xác minh KYC. Khi nhiều nền tảng cùng tham gia, việc xác định trách nhiệm khi xảy ra sự cố cũng trở nên phức tạp hơn. Bởi, trong một giao dịch tín dụng số có thể xuất hiện bên cung cấp nền tảng, bên cho vay, bên đi vay và các đơn vị công nghệ hoặc xác thực. Khi hệ thống gặp lỗi, dữ liệu bị mất hoặc giao dịch bị giả mạo, việc xác định lỗi thuộc về chủ thể nào không phải lúc nào cũng rõ ràng”, ông Hoài Nam nói.

Phòng tranh chấp từ nền tảng giao dịch

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp muốn tận dụng cơ hội từ tài chính số cần kiểm soát rủi ro ngay từ khi thiết kế sản phẩm, lựa chọn nền tảng và xây dựng hợp đồng. Đây là khâu quan trọng bởi một sự cố công nghệ có thể nhanh chóng chuyển thành tranh chấp về nghĩa vụ và trách nhiệm.

Với các mô hình FinTech, B2B Lending hoặc tín dụng số, hợp đồng cần xác định rõ vai trò của từng chủ thể. Các bên nên thống nhất trước về bên cung cấp và vận hành nền tảng, bên kiểm soát dữ liệu, trách nhiệm khi hệ thống gặp lỗi, giao dịch bị giả mạo hoặc xảy ra tấn công mạng, cũng như cơ chế xử lý và bồi thường thiệt hại.

Bà Quyên cho rằng việc phân định trách nhiệm phải được thể hiện cụ thể trong hợp đồng, nhất là giữa bên cung cấp nền tảng và bên sử dụng nền tảng để thực hiện giao dịch tài chính. “Doanh nghiệp cần xác định rõ nếu xảy ra sự cố thì trách nhiệm thuộc về bên cung cấp nền tảng hay bên cho vay. Những tình huống như lỗi hệ thống hoặc bị hacker tấn công phải được dự liệu trong hợp đồng để bảo vệ các bên”, bà Quyên nói.

Bên cạnh đó, hợp đồng cần được rà soát thường xuyên. Khi quy định pháp luật về tài sản số, dữ liệu, giao dịch điện tử và tài chính số thay đổi, doanh nghiệp cũng cần cập nhật các điều khoản liên quan để tránh khoảng trống pháp lý.

Theo bà Diệp, doanh nghiệp cần xác thực và lưu trữ đầy đủ thông tin giao dịch, đồng thời xây dựng cơ chế xử lý tranh chấp ngay trong quá trình vận hành.

Dữ liệu cần được xem như một bộ phận của hồ sơ giao dịch. Theo bà Diệp, doanh nghiệp cần xác thực và lưu trữ đầy đủ thông tin giao dịch, đồng thời xây dựng cơ chế xử lý tranh chấp ngay trong quá trình vận hành. Điều này đặc biệt quan trọng với cho vay trực tuyến, tài trợ khoản phải thu và tài trợ chuỗi cung ứng, nơi khả năng chứng minh giao dịch có ý nghĩa trực tiếp đối với việc bảo vệ quyền lợi của các bên.

Ở góc độ công nghệ, ông Nam lưu ý doanh nghiệp cần kiểm soát thông tin, thiết bị và tài khoản được sử dụng trong giao dịch; xác định rõ thẩm quyền của người thực hiện; quy định quyền nhận và xác thực mã OTP; đồng thời bảo đảm quy trình định danh điện tử và chữ ký điện tử có thể kiểm tra, đối chiếu khi cần.

Việc lựa chọn nền tảng cũng cần được đánh giá cả về pháp lý và công nghệ. Doanh nghiệp nên xem xét cơ chế bảo mật, lưu trữ dữ liệu, xác thực giao dịch và trách nhiệm của nhà cung cấp khi có sự cố, thay vì chỉ đánh giá nền tảng dựa trên tính tiện dụng.

Thao TS. LS. Phan Hoài Nam - CEO Công ty Tư vấn & Công ty Luật W&A, doanh nghiệp nên xem xét cơ chế bảo mật, lưu trữ dữ liệu, xác thực giao dịch và trách nhiệm của nhà cung cấp khi có sự cố, thay vì chỉ đánh giá nền tảng dựa trên tính tiện dụng.

Ở cấp độ thị trường, bà Huyền cho rằng Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về dữ liệu, định danh số, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng; tăng cường chia sẻ dữ liệu, giám sát FinTech và cơ chế giải quyết tranh chấp. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox), khung pháp lý cho Open Banking và năng lực giám sát công nghệ cũng cần được thúc đẩy để theo kịp tốc độ phát triển của thị trường.

Doanh nghiệp cũng nên tính đến phương thức giải quyết tranh chấp ngay khi ký hợp đồng. Theo bà Quyên, hòa giải thương mại và trọng tài có thể phù hợp với các giao dịch cần tính linh hoạt và tốc độ xử lý cao. Trong môi trường số, nơi công nghệ và mô hình kinh doanh thay đổi nhanh, tranh chấp kéo dài có thể làm thay đổi đáng kể giá trị kinh tế của giao dịch.

Phòng ngừa tranh chấp trong tài chính số vì vậy không chỉ là câu chuyện của bộ phận pháp chế. Từ lựa chọn nền tảng, xác thực danh tính, quản lý dữ liệu đến phân định trách nhiệm trong hợp đồng, mỗi khâu đều cần được thiết kế để có thể kiểm chứng khi xảy ra sự cố.

Khi những yếu tố này được chuẩn bị từ đầu, doanh nghiệp sẽ có cơ sở tốt hơn để bảo vệ quyền lợi nếu tranh chấp phát sinh, đồng thời giảm nguy cơ một lỗi công nghệ, lỗ hổng dữ liệu hoặc khoảng trống hợp đồng trở thành tranh chấp pháp lý.

Thanh Ngân