Vòng lặp bất ổn - một 'bình thường mới' trên chính trường Anh

Thủ tướng Anh Keir Starmer từ chức chỉ sau chưa đầy 2 năm cầm quyền Ảnh: The Guardian

Từ cú sốc Starmer nhìn lại một thập niên nhiều biến động

Việc Thủ tướng Anh Keir Starmer tuyên bố từ chức sau chưa đầy hai năm cầm quyền đã tạo thêm một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử chính trị hiện đại của Vương quốc Anh. Tuy nhiên, điều khiến dư luận trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm không chỉ nằm ở bản thân sự kiện này, mà ở chỗ nó tiếp tục nối dài chuỗi thay đổi lãnh đạo diễn ra với tần suất dày đặc trong gần một thập niên qua. Từ một nền dân chủ nghị viện vốn được xem là biểu tượng của sự ổn định chính trị, nước Anh đang chứng kiến một thực tế mới: chiếc ghế Thủ tướng dường như ngày càng trở nên mong manh hơn trước sức ép từ cả nội bộ chính trường lẫn những biến động của bối cảnh kinh tế - xã hội.

Nếu lấy mốc từ cuộc trưng cầu dân ý về việc Anh rời Liên minh châu Âu (Brexit) năm 2016, chính trường Anh đã trải qua một chuỗi biến động gần như liên tục. Sau khi Thủ tướng David Cameron từ chức để nhận trách nhiệm về kết quả cuộc bỏ phiếu, bà Theresa May lên nắm quyền với kỳ vọng đưa nước Anh vượt qua giai đoạn chia rẽ sâu sắc. Tuy nhiên, những bế tắc trong tiến trình đàm phán Brexit đã khiến bà buộc phải rời nhiệm sở năm 2019.

Người kế nhiệm là ông Boris Johnson từng mang đến kỳ vọng về một giai đoạn ổn định hơn khi giúp hoàn tất tiến trình Brexit và giành chiến thắng vang dội trong cuộc tổng tuyển cử cuối năm 2019. Thế nhưng, hàng loạt bê bối chính trị cùng những tranh cãi trong công tác điều hành đã khiến ông không thể hoàn thành nhiệm kỳ. Sau đó là nhiệm kỳ ngắn ngủi năm 2022 của bà Liz Truss, người phải từ chức chỉ sau hơn một tháng cầm quyền vì những biến động nghiêm trọng trên thị trường tài chính sau gói cải cách thuế gây tranh cãi.

Ông Rishi Sunak tiếp quản vị trí Thủ tướng trong bối cảnh nền kinh tế đối mặt với lạm phát cao, tăng trưởng trì trệ và áp lực chi phí sinh hoạt ngày càng lớn. Dù nỗ lực khôi phục niềm tin đối với Chính phủ và thị trường, Công đảng vẫn giành thắng lợi trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024, đưa ông Keir Starmer trở thành Thủ tướng với cam kết mở ra một “chương mới” cho nước Anh.

Chiến thắng của Công đảng khi đó từng được nhiều nhà quan sát xem là cơ hội để khép lại giai đoạn biến động kéo dài dưới thời Đảng Bảo thủ. Với hình ảnh một nhà lãnh đạo ôn hòa, đề cao tính kỷ luật và quản trị thực dụng, ông Starmer được kỳ vọng sẽ khôi phục niềm tin của cử tri, cải thiện hiệu quả điều hành và từng bước đưa nước Anh trở lại quỹ đạo ổn định. Tuy nhiên, những kỳ vọng ấy đã nhanh chóng phải đối mặt với thực tế đầy thách thức. Các vấn đề kinh tế tích tụ sau Brexit, áp lực đối với hệ thống y tế và phúc lợi xã hội, cùng những bất đồng trong nội bộ chính trường tiếp tục đặt Chính phủ trước sức ép ngày càng lớn.

Thời gian tại chức của các thủ tướng Anh gần đây. Ảnh: The Guardian

Việc ông Starmer tuyên bố từ chức hôm 22/6 vì thế không đơn thuần là sự kết thúc của một nhiệm kỳ Thủ tướng. Đó còn là lời nhắc nhở rằng những khó khăn mà nước Anh đang đối mặt vượt xa năng lực hay dấu ấn của bất kỳ cá nhân nào. Chỉ trong mười năm, nước Anh đã liên tục thay đổi người đứng đầu Chính phủ, trong khi nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chưa tìm được lời giải căn cơ. Điều từng được coi là hiện tượng bất thường của nền chính trị Anh đang dần lặp lại với tần suất ngày càng cao.

Nhìn từ góc độ đó, sự ra đi của ông Keir Starmer không phải là điểm khởi đầu của một cuộc khủng hoảng mới, mà là mắt xích mới nhất trong chuỗi biến động kéo dài từ sau Brexit đến nay. Chính chuỗi thay đổi liên tiếp ấy đặt ra câu hỏi lớn hơn đối với giới quan sát: liệu sự bất ổn đã trở thành một đặc điểm mang tính cấu trúc của chính trường Anh, hay chỉ là giai đoạn quá độ trước khi nước Anh tìm được một trạng thái cân bằng mới?

Khi chiếc ghế Thủ tướng không còn bảo đảm sự ổn định

Việc thay đổi liên tiếp các đời Thủ tướng trong chưa đầy một thập niên cho thấy vấn đề của chính trường Anh không còn đơn thuần là câu chuyện của từng cá nhân lãnh đạo. Dù mỗi Thủ tướng lên nắm quyền với những ưu tiên và phong cách điều hành khác nhau, điểm chung là tất cả đều phải đối mặt với một “ma trận” thách thức ngày càng phức tạp, khiến dư địa chính trị để triển khai các chương trình cải cách trở nên hạn hẹp hơn bao giờ hết.

Theo nhiều nhà quan sát, Brexit chính là bước ngoặt làm thay đổi sâu sắc nền chính trị Anh. Cuộc trưng cầu dân ý năm 2016 không chỉ dẫn đến việc Anh rời Liên minh châu Âu (EU), mà còn để lại những chia rẽ kéo dài trong xã hội về bản sắc quốc gia, mô hình phát triển kinh tế và vị thế của nước Anh trên trường quốc tế. Những rạn nứt đó vẫn tiếp tục tác động đến các quyết sách của mọi chính phủ kế nhiệm.

Ông Tim Bale, Giáo sư Khoa học Chính trị tại Đại học Queen Mary London, nhận định rằng, Brexit đã “tái định hình hoàn toàn hệ thống chính trị Anh”, khi nhiều liên minh cử tri truyền thống bị phá vỡ, còn các đảng chính trị phải liên tục điều chỉnh để thích ứng với một môi trường chính trị mới. Trong bối cảnh đó, bất kỳ Chính phủ nào cũng phải đối mặt với áp lực từ nhiều phía, không chỉ từ phe đối lập mà còn ngay trong nội bộ đảng cầm quyền.

Không chỉ đối diện với những hệ lụy chính trị của Brexit, các đời Thủ tướng Anh còn phải giải quyết đồng thời nhiều bài toán kinh tế kéo dài. Theo Viện Nghiên cứu Institute for Government, các chính phủ Anh trong nhiều năm qua phải xử lý đồng thời hàng loạt cuộc khủng hoảng chồng lấn, từ hậu Brexit, đại dịch COVID-19, khủng hoảng năng lượng đến sức ép tài khóa. Điều này khiến các Thủ tướng thường không có đủ thời gian để triển khai trọn vẹn chương trình cải cách trước khi phải đối mặt với áp lực chính trị hoặc sự suy giảm niềm tin của công chúng.

Một điểm đáng chú ý là mức độ kỳ vọng của cử tri đối với người đứng đầu Chính phủ ngày càng cao, trong khi khả năng đáp ứng những kỳ vọng đó lại ngày càng hạn chế. Nếu trước đây, cử tri có xu hướng dành nhiều thời gian hơn để đánh giá hiệu quả điều hành của một Chính phủ, thì ngày nay, dưới tác động của mạng xã hội và chu kỳ truyền thông 24/7, mọi quyết định đều được soi xét gần như tức thời. Những sai lầm trong điều hành, các phát ngôn gây tranh cãi hay kết quả kinh tế không như mong đợi đều có thể nhanh chóng làm xói mòn uy tín của người lãnh đạo.

Các thủ tướng Anh đang mất quyền lực và sự ủng hộ của công chúng nhanh hơn so với những người tiền nhiệm. Biểu đồ cho thấy mức độ hài lòng đối với các thủ tướng Anh, kể từ khi bắt đầu nhiệm kỳ. Ảnh: The Guardian

Giáo sư John Curtice, một trong những chuyên gia hàng đầu về hành vi cử tri của Vương quốc Anh, nhiều lần chỉ ra rằng cử tri Anh ngày càng có xu hướng đưa ra quyết định dựa trên hiệu quả quản trị thực tế hơn là sự trung thành với một đảng phái. Điều đó khiến các chính phủ luôn chịu áp lực phải tạo ra kết quả trong thời gian rất ngắn. Khi những cam kết tranh cử không nhanh chóng chuyển hóa thành những cải thiện rõ rệt trong đời sống người dân, sự ủng hộ có thể sụt giảm nhanh không kém tốc độ mà nó được tạo dựng.

Ở góc độ thể chế, các chuyên gia của Chatham House cho rằng hệ thống chính trị Westminster vốn nổi tiếng với khả năng tạo ra những chính phủ mạnh, nhưng cũng có thể khiến các nhà lãnh đạo nhanh chóng đánh mất vị thế nếu không còn nhận được sự ủng hộ của đảng cầm quyền. Khi quyền lực của Thủ tướng phụ thuộc lớn vào sự đồng thuận trong nội bộ đảng đa số tại Hạ viện, bất kỳ dấu hiệu chia rẽ nào cũng có thể nhanh chóng chuyển thành khủng hoảng lãnh đạo. Điều này từng xảy ra với bà Theresa May, ông Boris Johnson, bà Liz Truss và nay tiếp tục lặp lại với ông Keir Starmer.

Có thể thấy, những biến động liên tiếp trên chính trường Anh phản ánh sự giao thoa của nhiều yếu tố: tác động kéo dài của Brexit, sức ép từ một nền kinh tế tăng trưởng chậm, kỳ vọng ngày càng cao của cử tri, cùng những thay đổi trong môi trường truyền thông và cấu trúc cạnh tranh chính trị. Trong bối cảnh đó, chiếc ghế Thủ tướng không còn là biểu tượng của sự ổn định như trước, mà trở thành vị trí chịu sức ép lớn nhất trong hệ thống quyền lực của nước Anh.

"Thay người" không còn đồng nghĩa với "đổi vận"

Trong nền chính trị nghị viện của Anh, việc thay đổi người đứng đầu Chính phủ vốn được xem là một cơ chế bình thường nhằm khôi phục niềm tin của công chúng và tạo động lực mới cho bộ máy điều hành. Tuy nhiên, thực tế gần một thập niên qua cho thấy mỗi lần chuyển giao quyền lực đều đi kèm những kỳ vọng rất lớn, nhưng kết quả đạt được lại chưa tương xứng. Điều đó đặt ra câu hỏi: liệu việc thay đổi Thủ tướng có còn đủ để tạo ra những chuyển biến thực chất, hay chỉ là giải pháp ngắn hạn trước các sức ép chính trị ngày càng gia tăng?

Mỗi nhà lãnh đạo mới đều bước vào Phủ Thủ tướng với cam kết khôi phục ổn định, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hàn gắn những chia rẽ trong xã hội. Thế nhưng, chỉ sau một thời gian không dài, những khó khăn cũ lại nhanh chóng lấn át các chương trình cải cách, khiến mức độ tín nhiệm suy giảm và sức ép thay đổi lãnh đạo một lần nữa xuất hiện.

Tạp chí The Economist từng nhận định rằng, thách thức lớn nhất đối với các Thủ tướng Anh hiện nay không phải là thiếu ý tưởng cải cách, mà là thiếu “không gian chính trị” để theo đuổi các chính sách dài hạn. Trong bối cảnh dư luận và thị trường phản ứng gần như tức thời trước mọi quyết định của Chính phủ, các nhà lãnh đạo buộc phải cân bằng giữa mục tiêu cải cách với áp lực duy trì sự ủng hộ của công chúng và sự đoàn kết trong nội bộ đảng cầm quyền. Điều đó khiến nhiều quyết sách mang tính chiến lược dễ bị điều chỉnh hoặc trì hoãn vì những tính toán trước mắt.

Hệ quả dễ nhận thấy nhất của vòng lặp chuyển giao quyền lực là tính liên tục trong hoạch định và thực thi chính sách bị ảnh hưởng. Mỗi lần thay đổi Thủ tướng thường kéo theo sự điều chỉnh về ưu tiên điều hành, thay đổi bộ máy cố vấn và sắp xếp lại chương trình nghị sự của Chính phủ. Trong khi đó, những chương trình cải cách về kinh tế, năng suất lao động, y tế hay hạ tầng đều cần nhiều năm để phát huy hiệu quả. Việc các chính phủ liên tục thay đổi khiến không ít chính sách đứng trước nguy cơ bị gián đoạn hoặc thiếu tính nhất quán.

Không chỉ vậy, sự thiếu ổn định ở vị trí người đứng đầu Chính phủ cũng tác động đến niềm tin của giới đầu tư và các đối tác quốc tế. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị và kinh tế toàn cầu ngày càng gay gắt, khả năng duy trì một chiến lược phát triển ổn định và có tính dự báo được xem là yếu tố quan trọng đối với sức hấp dẫn của một nền kinh tế. Khi quá trình chuyển giao quyền lực diễn ra với tần suất dày đặc, việc hoạch định và triển khai các chính sách dài hạn cũng trở nên khó khăn hơn.

Ai sẽ trở thành người kế nhiệm Keir Starmer rồi sẽ sớm có câu trả lời. Nhưng điều nước Anh cần không đơn thuần là một Thủ tướng mới, mà là khả năng duy trì sự ổn định và tính nhất quán trong điều hành để từng bước phá vỡ vòng lặp bất ổn đã kéo dài một thập niên. Ảnh đồ họa trên bhaskarenglish.

Ông Tony Travers, chuyên gia về chính quyền và chính sách công thuộc Trường Kinh tế London (LSE), cho rằng điều mà nước Anh đang thiếu không chỉ là một nhà lãnh đạo có năng lực, mà còn là sự ổn định đủ lâu để các chính sách phát huy hiệu quả. Theo ông, những chương trình cải cách lớn về kinh tế, hạ tầng, y tế hay nâng cao năng suất lao động đều cần nhiều năm để tạo ra kết quả. Nếu các chính phủ liên tục thay đổi trước khi chính sách được triển khai đầy đủ, quá trình cải cách sẽ luôn đứng trước nguy cơ bị gián đoạn hoặc điều chỉnh theo ưu tiên của lãnh đạo kế nhiệm.

Nhìn từ góc độ đó, sự ra đi của Keir Starmer có thể chưa phải là điểm kết thúc của một giai đoạn bất ổn, mà chỉ là một mắt xích nữa trong chuỗi chuyển giao quyền lực đang diễn ra với tần suất ngày càng dày hơn. Khi đó, điều nước Anh cần không đơn thuần là một Thủ tướng mới, mà là khả năng duy trì sự ổn định và tính nhất quán trong điều hành để từng bước phá vỡ vòng lặp bất ổn đã kéo dài một thập niên.

Ai sẽ trở thành người kế nhiệm Keir Starmer rồi sẽ sớm có câu trả lời. Nhưng liệu người đó có thể đưa nước Anh thoát khỏi vòng lặp bất ổn hay không mới là câu hỏi mà chính trường xứ sở sương mù sẽ còn phải trả lời trong thời gian tới.

Bích Hồng