Vì sao 'vua dầu mỏ' Ả Rập Xê-út phát triển điện hạt nhân với Mỹ?

Chính quyền ông Trump ký kết thỏa thuận hạt nhân với Ả Rập Xê-út, mở đường cho vương quốc này làm giàu nhiên liệu và tiếp cận công nghệ lò phản ứng hạt nhân của Mỹ. (Ảnh: AP)

Đối với Riyadh, mục tiêu không chỉ là đảm bảo an ninh năng lượng. Năm 2022, dầu thô chiếm khoảng 40% GDP của Ả Rập Xê-út, nhưng nước này vẫn thâm hụt ngân sách 9 trong 10 năm gần đây dù sở hữu trữ lượng dầu khổng lồ. Một chương trình điện hạt nhân trong nước sẽ giúp Ả Rập Xê-út dùng điện hạt nhân để phục vụ nền kinh tế, qua đó dành nhiều dầu hơn để xuất khẩu.

Thỏa thuận cho phép những gì?

Trước khi có bất kỳ hoạt động làm giàu uranium nào, một nhóm chuyên gia Mỹ - Ả Rập sẽ đánh giá tính khả thi về mặt thương mại. Các cơ sở hạt nhân sẽ do doanh nghiệp Mỹ xây dựng nhưng không chuyển giao công nghệ cốt lõi.

Thỏa thuận cũng quy định Ả Rập Xê-út không được tự phát triển hoặc mua công nghệ làm giàu uranium từ nước khác trong 10 năm.

Tuy nhiên, nội dung thỏa thuận vẫn gây tranh cãi trong chính quyền Mỹ. Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright khẳng định trên Fox News rằng thỏa thuận chỉ phục vụ mục đích phát điện dân sự, không liên quan đến làm giàu uranium hay vũ khí hạt nhân.

Trong khi đó, theo các quan chức giấu tên trao đổi với Reuters và AP, các điều khoản vẫn để ngỏ khả năng Ả Rập Xê-út được làm giàu uranium trong tương lai, khiến vấn đề này tiếp tục bị Quốc hội Mỹ giám sát.

Nỗ lực giảm phụ thuộc vào dầu mỏ

Chiến lược đa dạng hóa kinh tế của Ả Rập Xê-út bắt đầu từ năm 2015 khi Thái tử Mohammed bin Salman công bố chương trình Vision 2030, nhằm giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ thông qua cải cách kinh tế, xã hội và các dự án quy mô lớn.

Năm 2021, Ả Rập Xê-út đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ khai thác 50% điện từ năng lượng tái tạo. Tuy nhiên hiện nay, điện mặt trời và điện gió chỉ đóng góp dưới 1% sản lượng điện, trong khi dầu và khí đốt vẫn chiếm gần như toàn bộ.

Vì vậy, điện hạt nhân được xem là giải pháp giúp Ả Rập Xê-út tiến gần hơn tới mục tiêu chuyển đổi năng lượng mà không từ bỏ chiến lược hiện đại hóa đã cam kết với nhà đầu tư và các đối tác quốc tế.

Lo ngại về vũ khí hạt nhân

Tham vọng hạt nhân của Ả Rập Xê-út cũng gắn với vấn đề an ninh khu vực. Thái tử Mohammed từng tuyên bố nếu Iran phát triển vũ khí hạt nhân, Ả Rập Xê-út cũng sẽ cân nhắc làm điều tương tự. Ông đưa ra quan điểm này trong chương trình CBS 60 Minutes năm 2018 và nhiều lần nhắc lại sau đó.

Điều này khiến các chuyên gia chống phổ biến vũ khí hạt nhân lo ngại. Kelsey Davenport, Giám đốc chính sách không phổ biến hạt nhân của Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (Mỹ), cho rằng các tài liệu trình Quốc hội cho thấy chính quyền Trump chưa đánh giá đầy đủ rủi ro phổ biến hạt nhân của thỏa thuận.

Trong nhiều năm đàm phán, Ả Rập Xê-út cũng gây sức ép bằng cách nhiều lần ám chỉ rằng họ có thể hợp tác với Trung Quốc hoặc Nga nếu không đạt được thỏa thuận với Mỹ. Theo chuyên gia Neil Quilliam (Chatham House), ban lãnh đạo Saudi cuối cùng vẫn lựa chọn Mỹ vì tin rằng Mỹ sẽ tiếp tục là cường quốc địa chính trị hàng đầu trong nhiều thập kỷ tới.

Ý nghĩa của thỏa thuận

Nếu chương trình điện hạt nhân được triển khai, Ả Rập Xê-út không chỉ đa dạng hóa nguồn điện mà còn giảm lượng dầu tiêu thụ trong nước để tăng xuất khẩu, đặc biệt trong bối cảnh các xung đột và bất ổn tại eo biển Hormuz đã cho thấy mức độ dễ tổn thương của một nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ.

Việc Quốc hội Mỹ có thông qua thỏa thuận trong thời hạn xem xét 90 ngày hay không sẽ quyết định tốc độ và quy mô của quá trình chuyển đổi này, đồng thời ảnh hưởng đến cách Washington cân bằng giữa hợp tác năng lượng với các nước Vùng Vịnh và chính sách chống phổ biến vũ khí hạt nhân đã theo đuổi suốt nhiều thập kỷ.

Nh.Thạch

AFP