Vận hành thị trường tín chỉ carbon, doanh nghiệp sẽ buộc phải có trách nhiệm tài chính với phát thải của mình

Doanh nghiệp phát nhiều phải "bù đắp" cho môi trường bằng tín chỉ Carbon

Việt Nam đang tiến thêm một bước quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" khi Chính phủ ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước. Không chỉ là công cụ môi trường, đây được kỳ vọng sẽ trở thành một "thị trường mới" buộc doanh nghiệp phải nhanh chóng thích nghi nếu không muốn tụt lại phía sau.

Sàn giao dịch carbon sẽ chính thức được thí điểm đến hết năm 2028, với mục tiêu tạo cơ chế định giá minh bạch cho hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, qua đó thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch và tối ưu chi phí tuân thủ.

Doanh nghiệp phải có trách nhiệm tài chính với phát thải của mình.

Đầu năm 2025, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Qua hơn 1 năm, đến nay, Việt Nam đã hình thành hành lang pháp lý để chuẩn bị vận hành thị trường carbon tại Việt Nam.

Vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/01/2026 về Sàn giao dịch carbon trong nước. Tiếp đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 9/2/2026 phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025-2026.

Trên cơ sở tổng hạn ngạch này, ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu cho biết Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 699/QĐ-BNNMT ngày 27/2/2026 thí điểm phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở phát thải khí nhà kính năm 2025 và 2026. Theo đó, 110 cơ sở trong lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép, xi măng đã được phân bổ hạn ngạch.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chủ trì phối hợp với các đơn vị xây dựng và hoàn thiện hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT quy định quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Theo đánh giá của chuyên gia, khung pháp lý chung cho thị trường carbon ở Việt Nam đã tương đối đầy đủ để thị trường sẵn sàn vận hành.

Trong giai đoạn thí điểm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã quyết định phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở ở 3 nhóm lĩnh vực sẽ tham gia thị trường trong nước (nhiệt điện; sản xuất sắt thép; xi măng là những cơ sở có mức phát thải lớn). Để các doanh nghiệp làm quen thị trường, trong giai đoạn đầu thí điểm, hạn ngạch sẽ được phân bổ miễn phí.

Đại diện Cục Biến đổi khí hậu thông tin, thị trường carbon ở Việt Nam đang tồn tại 2 loại giao dịch, trong đó giao dịch tự nguyện theo các cơ chế như Vera, Gold Standard (GS) và đã diễn ra các hoạt động mua bán; hoặc cơ chế JCM giữa Việt Nam và Nhật Bản đã có trao đổi tín chỉ carbon.

Hiện nay, Việt Nam đang tiến tới vận hành thị trường carbon ở sàn tập trung với 2 loại hàng hóa sẽ được giao dịch gồm: hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ cho các cơ sở (sắt thép, xi măng và nhiệt điện) và các tín chỉ carbon.

Tuy nhiên, cần lưu ý chỉ một số loại tín chỉ mới được phép giao dịch trên sàn. Mặt khác, thị trường chỉ chấp nhận các tín chỉ được tạo ra từ sau năm 2021 để đảm bảo tính cập nhật theo quy định pháp luật.

Thị trường Việt Nam có khoảng gần 40 triệu tín chỉ carbon, nhưng thực tế còn cao hơn và các loại hình như rừng, biển, năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng… đều có thể tạo ra tín chỉ carbon. Đáng chú ý, dự kiến trong tương lai, mỗi năm Việt Nam sẽ có hàng triệu tín chỉ carbon tự nguyện được cung cấp, đi kèm nhu cầu trao đổi hoặc mua bán lớn. Do vậy, việc hình thành thị trường carbon sẽ giúp cho Việt Nam nắm bắt được những cơ hội trong giảm phát thải carbon một cách hiệu quả; đồng thời tăng khả năng tương thích với các cơ quan định chế giá carbon quốc tế.

Carbon trở thành tài sản, không đơn thuần là vấn đề môi trường

Việc tham gia thị trường carbon không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ quy định môi trường mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc mô hình sản xuất theo hướng hiệu quả và bền vững hơn.

Ông Nguyễn Thành Công, Phó Trưởng phòng Thị trường carbon, Cục Biến đổi khí hậu nhấn mạnh phát triển thị trường carbon đã trở thành xu thế trên thế giới.

Thống kê đến nay trên toàn cầu đã có hơn 80 quốc gia, khu vực đã triển khai thị trường carbon. Thị trường carbon toàn cầu ngày càng phát triển mạnh mẽ với quy mô hơn 100 tỷ USD. Con số này dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong thời gian tới khi ngày càng có nhiều nước xây dựng, phát triển thị trường carbon riêng và tham gia hoạt động trao đổi quốc tế.

Việt Nam cũng đã xây dựng hành lang pháp lý, xác định rõ lộ trình cho vận hành, phát triển thị trường carbon. Theo đó, ông Công cho biết mục tiêu chính và quan trọng nhất của thị trường là hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính để thực hiện các mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính quốc gia, bao gồm Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) và hướng tới phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 (NetZero). Đồng thời qua đó thúc đẩy đầu tư giảm phát thải khí nhà kính, tăng tính năng cạnh tranh cho các doanh nghiệp Việt Nam…

Thị trường carbon của Việt Nam sẽ gồm 2 hợp phần: trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và thị trường tín chỉ carbon. Trong hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải, hàng hóa của thị trường là hạn ngạch phát thải khí nhà kính do Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phân bổ cho các cơ sở phát thải lớn.

Với những doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch phát thải trong năm nếu phát thải nhiều hơn có thể mua hạn ngạch trên thị trường hoặc thông qua các cơ chế trao đổi bù trừ tín chỉ carbon. Với những doanh nghiệp không được phân bổ hạn ngạch nhưng chủ động đầu tư giảm phát thải khí nhà kính, có lập các dự án tạo tín chỉ carbon và trao đổi tín chỉ.

Tham gia thị trường có các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính; các tổ chức có chương trình, dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon và các tổ chức có hoạt động kinh doanh tín chỉ carbon.

Các chuyên gia nhận định, lợi ích lớn nhất của việc tham gia sớm không nằm ở hoạt động mua bán hạn ngạch, mà ở khả năng thay đổi tư duy quản trị. Carbon không còn đơn thuần là yếu tố môi trường, mà trở thành một loại tài sản kinh tế. Nếu quản trị tốt, doanh nghiệp có thể tạo nguồn thu từ phần hạn ngạch dư thừa hoặc từ tín chỉ carbon.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn đang tiếp cận thị trường carbon với tâm thế bị động, chủ yếu xem đây là nghĩa vụ hành chính thay vì một cơ hội phát triển. Điều này có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh các rào cản phát thải khí nhà kính ngày càng gia tăng trên toàn cầu.

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là công tác kiểm kê khí nhà kính - nền tảng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ tuân thủ. Nếu số liệu không chính xác, doanh nghiệp có thể chịu thiệt ngay từ khâu phân bổ hạn ngạch và gặp bất lợi khi tham gia giao dịch.

Bên cạnh đó, hạn chế về nguồn nhân lực chuyên trách và hệ thống quản trị nội bộ cũng đang là điểm nghẽn đáng chú ý. Nhiều doanh nghiệp chưa xây dựng được bộ máy theo dõi xuyên suốt, dẫn đến việc tiếp nhận và triển khai chính sách còn rời rạc.

Dự kiến trong quý II/2026, thị trường carbon Việt Nam sẽ chính thức vận hành. Từ nay đến thời điểm đó, các hoạt động đào tạo, hướng dẫn và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp được xem là bước chuẩn bị cần thiết để bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra suôn sẻ.

Xét về dài hạn, thị trường carbon không chỉ là công cụ kiểm soát phát thải mà còn là động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đối với Việt Nam, đây không chỉ là một cơ chế kinh tế môi trường, mà còn là thước đo cho khả năng chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh là nơi phát triển kinh tế gắn liền với trách nhiệm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Tô Hội