UAV của Ukraine là cứu tinh của eo biển Hormuz, vì sao?

Vũ khí giá rẻ này không chỉ giải bài toán kinh tế mà còn mở ra kỷ nguyên phòng không hoàn toàn mới trên toàn cầu.

Giải pháp mới cho tuyến hàng hải chiến lược

Eo biển Hormuz - tuyến vận tải quan trọng của thị trường năng lượng toàn cầu - đang đối mặt với nguy cơ an ninh gia tăng từ các cuộc tấn công bằng tên lửa hoặc máy bay không người lái (UAV). Khi các biện pháp bảo vệ truyền thống bộc lộ hạn chế về chi phí và tốc độ phản ứng, Anh đang xem xét một giải pháp mới dựa trên công nghệ UAV đánh chặn. Theo các nguồn tin quốc phòng, Bộ Quốc phòng Anh đã thảo luận với các đối tác về khả năng triển khai hệ thống Octopus, một tổ hợp UAV đánh chặn được phát triển thông qua hợp tác công nghệ giữa Ukraine và Anh, nhằm bảo vệ tàu thương mại và tàu chiến trước các mối đe dọa từ UAV tấn công.

Theo kế hoạch đang được xem xét, hệ thống này có thể được vận hành bởi Nhóm Khai thác Mối đe dọa và Thủy lôi (MTXG) thuộc Hải quân Hoàng gia Anh, lực lượng đang hoạt động tại khu vực Trung Đông. Dù việc cung cấp Octopus hiện vẫn ưu tiên cho Ukraine trong bối cảnh xung đột tại Đông Âu, việc hệ thống này được đưa vào các cuộc thảo luận an ninh liên quan đến eo biển Hormuz cho thấy xu hướng mới trong cách các quốc gia tiếp cận phòng thủ trước các mối đe dọa từ UAV. Đáng chú ý, đây cũng là một trong những trường hợp hiếm khi một quốc gia phương Tây cân nhắc triển khai công nghệ quân sự được phát triển từ kinh nghiệm chiến trường của Ukraine tại một điểm nóng chiến lược khác trên thế giới.

UAV đánh chặn Octopus-100

Sức hấp dẫn của hệ thống Octopus không nằm ở các thông số kỹ thuật phô trương, mà ở hiệu quả thực tế và chi phí vận hành tương đối thấp. Dự án này được xem là kết quả đầu tiên của thỏa thuận hợp tác đổi mới công nghệ quốc phòng giữa Anh và Ukraine. Sau khi được giới thiệu vào tháng 10.2025 trước sự chứng kiến của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, phiên bản thương mại Octopus-100 nhanh chóng được đưa vào sử dụng trong các nỗ lực đối phó với các cuộc tấn công bằng UAV tầm xa nhằm vào Ukraine.

UAV đánh chặn Octopus của Ukraine - Ảnh: Defense Express

Octopus-100 có thiết kế dạng hình trụ với bốn cánh quạt ở phần đuôi và cụm cảm biến ở phía mũi. Hệ thống được phát triển với vai trò là UAV đánh chặn, có khả năng tiếp cận và vô hiệu hóa các mục tiêu bay trên không. Một trong những điểm đáng chú ý của thiết bị này là khả năng hoạt động bán tự động hoặc tự động ở giai đoạn cuối của quá trình đánh chặn. Thông qua sự kết hợp giữa cảm biến ảnh nhiệt, radar theo dõi và các thuật toán dẫn đường sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), UAV có thể nhận diện mục tiêu, bám sát và tiếp cận để tiêu diệt hoặc gây nổ ở khoảng cách gần.

Ngoài ra, Octopus-100 được thiết kế để hoạt động trong những điều kiện mà các hệ thống radar truyền thống thường gặp khó khăn. UAV có thể tác chiến ở độ cao thấp, trong môi trường ánh sáng hạn chế hoặc trong khu vực có nhiễu điện tử. Khả năng này giúp hệ thống phù hợp với nhiệm vụ đánh chặn các mục tiêu bay ổn định và có tầm bay xa như các UAV tấn công kiểu Shahed-136, Geran-2 hoặc các biến thể tương tự.

Nhờ tính cơ động và cấu trúc gọn nhẹ, Octopus-100 có thể hoạt động như một lớp phòng thủ linh hoạt bổ sung cho các hệ thống phòng không mặt đất. Trong những tình huống mục tiêu bay thấp hoặc xâm nhập sâu vào lãnh thổ - nơi radar và các tổ hợp phòng không truyền thống có thể bị hạn chế – UAV đánh chặn như Octopus mang lại một phương án bổ sung nhằm tăng khả năng phát hiện và phản ứng nhanh trước các mối đe dọa trên không.

Thách thức đối với học thuyết phòng không truyền thống

Sự quan tâm của nhiều quốc gia vùng Vịnh và các nước NATO đối với công nghệ phòng không của Ukraine phần lớn xuất phát từ một thực tế mới của chiến tranh hiện đại: sự xuất hiện ồ ạt của các UAV giá rẻ. Trong nhiều năm, ông Andrii Hrytseniuk, giám đốc điều hành trung tâm đổi mới quốc phòng Brave1 do nhà nước Ukraine hỗ trợ - đã cảnh báo rằng các hệ thống phòng không truyền thống có nguy cơ bị đặt trước áp lực lớn khi phải đối phó với những phương tiện bay không người lái được sản xuất hàng loạt với chi phí thấp.

Những diễn biến gần đây tại Trung Đông thường được nhắc đến như một ví dụ cho thấy thách thức này ngày càng rõ rệt. Trong bối cảnh xung đột gia tăng, các cuộc tấn công quy mô lớn bằng tên lửa và UAV đã buộc các lực lượng phòng thủ phải sử dụng số lượng lớn tên lửa đánh chặn đắt tiền trong thời gian ngắn. Việc sử dụng các tên lửa phòng không trị giá hàng triệu USD để đánh chặn các UAV có chi phí thấp hơn nhiều đang đặt ra bài toán kinh tế cho các hệ thống phòng thủ hiện nay. Một số báo cáo cho thấy chi phí dành cho đạn đánh chặn trong những đợt đối phó quy mô lớn có thể lên tới hàng tỉ USD chỉ trong thời gian ngắn, làm dấy lên câu hỏi về tính bền vững của mô hình phòng thủ này.

Trong khi đó, Ukraine đang thử nghiệm cách tiếp cận khác bằng việc xây dựng mạng lưới phòng không nhiều tầng kết hợp các phương tiện chi phí thấp. Một trong những giải pháp được áp dụng là sử dụng UAV đánh chặn có giá thành dao động từ 1.000 đến 2.500 USD - tức là chỉ bằng khoảng 10% chi phí sản xuất của một chiếc UAV cảm tử Shahed - để đối phó với các UAV tấn công. Theo một số đánh giá, các phương tiện này có thể tiêu diệt tỷ lệ đáng kể các UAV tấn công nhằm vào các mục tiêu quan trọng, qua đó giúp tiết kiệm các tên lửa đánh chặn đắt tiền cho những mối đe dọa nguy hiểm hơn như tên lửa đạn đạo.

Máy bay không người lái (UAV) tự sát Shahed-136 - Ảnh: Internet

Cách tiếp cận này đang thu hút sự chú ý của nhiều quốc gia khi tìm kiếm giải pháp phòng không hiệu quả hơn trong bối cảnh các cuộc tấn công bằng UAV ngày càng phổ biến. Từ chỗ chủ yếu dựa vào viện trợ quốc tế để xây dựng hệ thống phòng thủ, Ukraine hiện được một số đối tác xem là nguồn kinh nghiệm thực tiễn trong việc phát triển các mô hình phòng không mới nhằm đối phó với các mối đe dọa chi phí thấp nhưng có quy mô lớn.

Chuỗi cung ứng toàn cầu

Thành công của Octopus không phải là một hiện tượng đơn lẻ mà là kết quả của cả một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quân sự bùng nổ tại Ukraine. Tính đến nay, quốc gia này đã có hơn 20 công ty chuyên sản xuất UAV đánh chặn. Từ những phiên bản Mavic thô sơ được hoán cải để thả lựu đạn, ngành công nghiệp quốc phòng non trẻ này đã tiến hóa với tốc độ chóng mặt. Những thiết bị bay FPV (Góc nhìn thứ nhất) ngày càng được nâng cấp về kích thước, khả năng mang vác và tầm hoạt động.

Các số liệu thực chiến của những hệ thống này vượt xa mọi nhà thầu quốc phòng phương Tây. Tổ hợp Sting của Wild Hornets, với mức giá 2.500 USD, đã ghi nhận việc hạ gục 3.900 UAV các loại, bao gồm cả biến thể Geran-3 chạy bằng động cơ phản lực. Ở phân khúc giá rẻ hơn, mẫu P1-SUN của SkyFall, sở hữu khung thân in 3D dạng mô-đun và hệ thống dẫn đường quang học chống nhiễu, chỉ tiêu tốn 1.000 USD mỗi chiếc nhưng có thể đạt vận tốc lên tới 450 km/h để truy đuổi mục tiêu. Trong khi đó, Octopus đã vượt qua các bài kiểm tra gắt gao để được sản xuất hàng loạt bởi hơn 15 nhà thầu nội địa và chính thức được cấp phép sản xuất tại một nhà máy mới ở Anh từ tháng 11.2025. Việc 5 cường quốc NATO gồm Đức, Pháp, Ý, Ba Lan và Anh đồng ý cùng phát triển UAV đánh chặn dựa trên mô hình hợp tác này cho thấy tầm ảnh hưởng sâu rộng của công nghệ Ukraine.

Tuy nhiên, cuộc đua vũ trang chưa bao giờ dừng lại. Vòng đời của một công nghệ quân sự trong cuộc xung đột này hiện chỉ kéo dài trung bình sáu tuần trước khi bị đối phương bắt bài. Sự xuất hiện của biến thể UAV Geran-5 từ Nga với tốc độ gần 600km/h đang đặt ra những thách thức mới, đòi hỏi hệ thống đánh chặn phải liên tục tiến hóa, bay nhanh hơn, mang tải trọng lớn hơn và tích hợp phần mềm thông minh hơn.

Hoàng Vũ