Từ vũ khí tư tưởng đến kinh tế sáng tạo

Trong thời gian dài, ngành xuất bản nước ta được định vị như một vũ khí tư tưởng. Sách là nơi tích lũy tri thức, bồi đắp nền tảng tinh thần xã hội, đồng thời, cũng là một trong những kênh hiệu quả để truyền thông chính sách. Từ thời chiến đến thời bình, xuất bản luôn gắn với những nhiệm vụ lớn lao của đất nước. Một nền xuất bản mạnh, trước hết là nền xuất bản làm tốt vai trò định hướng nhận thức và xây dựng hệ giá trị văn hóa.

Cách hiểu ấy, đến nay, vẫn vẹn nguyên ý nghĩa và giá trị. Tuy vậy, nếu chỉ dừng lại ở đó, xuất bản dễ bị đóng khung trong không gian chức năng hẹp. Trong khi thế giới đã bước sang một giai đoạn khác, nơi nội dung trở thành một dạng tài sản có thể tạo ra giá trị kinh tế lớn.

Điểm mới đáng chú ý của Chỉ thị 04 là việc đặt xuất bản vào một hệ quy chiếu rộng hơn, vừa là lĩnh vực tư tưởng, đồng thời còn là ngành kinh tế công nghệ, giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái sáng tạo giá trị.

Với bối cảnh hiện nay, nội dung không còn dừng lại ở trang giấy. Một cuốn sách có thể trở thành kịch bản phim, nền tảng cho trò chơi điện tử, chất liệu cho các khóa học trực tuyến, hoặc được chuyển hóa thành nhiều dạng sản phẩm số khác nhau. Giá trị của xuất bản, vì thế, không chỉ nằm ở việc được đọc, mà ở khả năng được lan tỏa, được tái tạo trong nhiều lĩnh vực.

Tuy nhiên, nhìn vào thực tế, xuất bản Việt Nam vẫn chưa thực sự vận hành như một ngành kinh tế hoàn chỉnh. Số lượng đầu sách tăng lên, nhưng không phải nội dung nào cũng trở thành tài sản có giá trị dài hạn. Thị trường bản quyền còn nhiều bất cập, tình trạng vi phạm vẫn phổ biến.

Người làm xuất bản, từ biên tập viên đến tác giả, không dễ sống bằng nghề nếu chỉ dựa vào giá trị sáng tạo. Chuỗi liên kết giữa xuất bản với các ngành khác như điện ảnh, giáo dục, truyền thông vẫn còn khá rời rạc. Có thể thấy, chúng ta có sản phẩm, nhưng chưa có hệ sinh thái.

Trong khi đó, trên không gian số, nội dung đang được sản xuất và phân phối với tốc độ chưa từng có. Các nền tảng xuyên biên giới không chỉ cạnh tranh về công nghệ, mà còn chi phối thị hiếu, cũng như hành vi tiếp nhận của công chúng. Nếu xuất bản trong nước không kịp thích ứng, nguy cơ trước mắt là mất thị phần, về lâu dài là suy giảm khả năng tự chủ về tri thức, về thẩm mỹ. Một quốc gia có thể nhập khẩu nhiều thứ, nhưng rất khó nhập khẩu bản sắc.

Chính vì vậy, việc xác định lại vị trí của xuất bản trong Chỉ thị lần này mang ý nghĩa định hướng xuất bản cần được nhìn nhận như một ngành kinh tế sáng tạo, nơi nội dung là sản phẩm cốt lõi, công nghệ là công cụ, thị trường là môi trường để giá trị được kiểm chứng, lan tỏa.

Để hiện thực hóa tinh thần chuyển dịch về tư duy phát triển như trên, đòi hỏi những thay đổi đồng bộ, từ xây dựng các mô hình xuất bản đa nền tảng, thúc đẩy hợp tác công tư, đầu tư cho nội dung có giá trị, đến phát triển hạ tầng số, bảo vệ bản quyền.

Nhưng quan trọng hơn cả là thay đổi cách nghĩ của chính những người làm nghề cùng những người hoạch định chính sách. Làm sách không còn chỉ là in ấn và phát hành. Xuất bản không chỉ là đưa một cuốn sách đến tay người đọc. Đó là quá trình kiến tạo nội dung, quản trị tri thức, tổ chức sự lan tỏa của giá trị trong một hệ sinh thái rộng lớn hơn.

Dĩ nhiên, khi nhấn mạnh yếu tố kinh tế, không ít người lo ngại rằng xuất bản sẽ bị cuốn vào thị hiếu, đánh mất chiều sâu tư tưởng. Nhưng thực tế cho thấy, một giá trị chỉ thật sự sống khi nó được tiếp nhận, được lan tỏa trong đời sống xã hội. Kinh tế, trong trường hợp này, không phải là sự đối lập, mà là điều kiện để giá trị được nhân lên. Khi một quốc gia biết biến tri thức thành giá trị, thì mỗi trang sách không chỉ mở ra hiểu biết, mà còn mở ra tương lai.

ThS. Trần Xuân Tiến