Từ bồi đắp nội hàm con người Việt Nam toàn diện đến phát triển sức mạnh mềm quốc gia

'Con người là trung tâm' - bước chuyển tư duy sâu sắc

Có những thời khắc của lịch sử khiến một dân tộc phải suy nghĩ lại về chính mình: điều gì làm nên sức mạnh, điều gì giúp một xã hội đứng vững trước bão giông, điều gì khiến một quốc gia không chỉ tồn tại mà còn có thể phát triển dài lâu. Nhiệm kỳ Đại hội XIII diễn ra đúng vào thời điểm như thế.

Đại dịch COVID-19 là cú sốc chưa từng có, không chỉ với nền kinh tế mà với đời sống xã hội, với niềm tin cộng đồng, với không gian văn hóa - nghệ thuật, với những điều tưởng chừng rất đời thường như việc gặp nhau, xem một buổi biểu diễn, tham dự một lễ hội hay đơn giản là được đi du lịch, được hòa vào nhịp sống chung của cộng đồng.

Nhưng càng trong những giai đoạn khó khăn ấy, chúng ta càng nhận ra một chân lý giản dị: đằng sau mọi chỉ số tăng trưởng, đằng sau mọi mục tiêu kinh tế, đằng sau mọi chiến lược phát triển, con người vẫn là điểm tựa căn bản nhất. Khi con người mạnh lên về trí tuệ, nhân cách, bản lĩnh, lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và khát vọng vươn lên, quốc gia sẽ có sức bền. Khi con người suy kiệt về niềm tin, rạn vỡ về giá trị, lệch chuẩn về hành vi, quốc gia sẽ phải trả giá rất đắt - cho dù vẫn có thể tăng trưởng trong ngắn hạn.

Nghị quyết Đại hội XIII đặt văn hóa và con người vào trung tâm.

Chính vì thế, Nghị quyết Đại hội XIII đã tạo ra một bước chuyển tư duy đặc biệt quan trọng: đặt văn hóa và con người vào trung tâm, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển bền vững. Đây là một sự khẳng định mang tính chiến lược. Văn hóa không còn được nhìn như “phần mềm đi sau” của kinh tế, mà trở thành điều kiện tiên quyết để phát triển lâu dài. Phát triển không còn được đo thuần túy bằng con số, mà phải được đo bằng chất lượng con người, bằng chiều sâu giá trị, bằng năng lực sáng tạo và sức đề kháng xã hội trước biến động.

Tinh thần ấy được đẩy lên thành một điểm nhấn chính luận rất rõ tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021. Lời nhắc của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng về việc chăm lo cho văn hóa là chăm lo cho nền tảng tinh thần của xã hội; xây dựng văn hóa là xây dựng con người. Điều này đã đánh thức một nhận thức sâu xa: xây dựng con người không chỉ là nhiệm vụ của giáo dục hay gia đình, mà là nhiệm vụ của toàn bộ hệ thống chính trị, của thể chế, của môi trường xã hội, của truyền thông và của toàn bộ đời sống văn hóa cộng đồng.

Từ đó, văn hóa không chỉ là lĩnh vực của những hoạt động nghệ thuật hay lễ hội, mà là hệ giá trị điều tiết đời sống xã hội. Một xã hội phát triển nhanh mà thiếu “hệ điều tiết” này sẽ dễ rơi vào lệch chuẩn, thực dụng, vô cảm và đứt gãy niềm tin. Ngược lại, một xã hội biết bồi đắp văn hóa sẽ tạo được nền móng nhân văn, xây dựng được đồng thuận xã hội và khơi dậy được khát vọng phát triển.

Phát triển sức mạnh mềm như một năng lực cạnh tranh quốc gia

Điều đáng trân trọng trong nhiệm kỳ Đại hội XIII không chỉ là sự thay đổi về nhận thức, mà là quá trình hiện thực hóa nhận thức ấy bằng hành động cụ thể. Nếu phải tìm một từ khóa để mô tả chuyển động của lĩnh vực văn hóa trong nhiệm kỳ vừa qua, có lẽ đó là “thể chế hóa”. Văn hóa đã được đưa vào “mạch chính” của chính sách phát triển - không còn là phần việc thứ yếu, mà trở thành một cấu phần quan trọng của kiến trúc phát triển bền vững.

Việc sửa đổi Luật Điện ảnh, Luật Di sản văn hóa, Luật Quảng cáo… cho thấy một nỗ lực xây dựng hành lang pháp lý phù hợp với thời đại số, với nền kinh tế sáng tạo và với xu thế hội nhập. Không chỉ là sửa luật để quản lý tốt hơn, mà là sửa luật để mở đường cho sáng tạo, khuyến khích đầu tư, thu hút nguồn lực xã hội, đồng thời giữ vững bản sắc và an ninh văn hóa.

Đặc biệt, Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa và việc xây dựng Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa cho thấy một bước tiến đột phá về quan điểm đầu tư: đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển. Nếu trước đây văn hóa thường phải “xin thêm” nguồn lực, phải “đứng sau” nhiều ưu tiên khác, thì nay văn hóa đã được đặt trong một chương trình chiến lược dài hạn. Điều đó có ý nghĩa không chỉ với ngành văn hóa mà với toàn bộ năng lực cạnh tranh của quốc gia, bởi văn hóa chính là nơi tạo ra con người - chủ thể của sáng tạo, của sản xuất, của quản trị và của hội nhập.

Văn hóa đã được đưa vào “mạch chính” của chính sách phát triển.

Trên nền tảng đó, một mục tiêu lớn dần trở nên rõ nét: phát triển sức mạnh mềm quốc gia. Trong thế giới ngày nay, sức mạnh mềm không còn là khái niệm mang tính học thuật, mà là một dạng “quyền lực” rất thực: quyền lực của hình ảnh, của giá trị, của khả năng lan tỏa và thuyết phục. Quốc gia nào có sức mạnh mềm mạnh sẽ thu hút du khách, thu hút nhà đầu tư, thu hút tri thức, thu hút sự hợp tác và thiện cảm quốc tế. Quốc gia nào yếu về sức mạnh mềm sẽ khó định vị thương hiệu, khó lan tỏa giá trị và dễ bị chìm trong cạnh tranh toàn cầu.

Việt Nam có đầy đủ tiềm năng để phát triển sức mạnh mềm, bởi chúng ta có một kho tàng di sản văn hóa đặc sắc, một lịch sử dựng nước và giữ nước tạo nên bản lĩnh dân tộc, một nền văn hóa giàu nhân văn, giàu khả năng thích ứng và sáng tạo. Nhưng sức mạnh mềm không tự nhiên phát lộ. Nó đòi hỏi chiến lược, đòi hỏi thể chế, đòi hỏi môi trường sáng tạo và đặc biệt đòi hỏi một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, những dấu hiệu của một hệ sinh thái ấy đã rõ hơn. Điện ảnh Việt ngày càng chuyên nghiệp, âm nhạc có nhiều sản phẩm chạm tới khu vực, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, truyền thông số, quảng cáo… có những bước phát triển đáng chú ý. Không gian lễ hội và festival, các sự kiện văn hóa - nghệ thuật ngày càng được tổ chức bài bản hơn. Sự phát triển của các ngành sáng tạo ấy không chỉ tạo giá trị kinh tế, mà còn tạo ra giá trị hình ảnh và niềm tự hào dân tộc. Đó là nền tảng thực chất nhất của sức mạnh mềm.

Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh văn hóa là “năng lượng gốc”, là “căn cước phát triển” của quốc gia. Cách diễn đạt ấy rất đắt. “Năng lượng gốc” là thứ càng sử dụng càng sinh sôi, càng bồi đắp càng mạnh lên.

“Căn cước phát triển” là dấu hiệu giúp quốc gia hội nhập mà không hòa tan, hiện đại mà không đánh mất mình. Một quốc gia muốn đi xa trong cạnh tranh toàn cầu phải có căn cước rõ, và căn cước ấy không nằm ở tài nguyên hữu hạn, mà nằm ở văn hóa.

Khát vọng đưa Việt Nam thành trung tâm văn hóa nghệ thuật của khu vực

Nếu con người là cốt lõi của phát triển văn hóa, sức mạnh mềm là năng lực cạnh tranh mới, thì mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa - nghệ thuật tầm cỡ khu vực và thế giới chính là một bước phát triển tiếp theo mang tính khát vọng. Bởi sự kiện văn hóa - nghệ thuật ngày nay không chỉ là biểu diễn, không chỉ là lễ hội, mà là một ngành kinh tế, một phương thức định vị thương hiệu quốc gia và một công cụ lan tỏa sức mạnh mềm.

Một liên hoan phim quốc tế, một tuần lễ thời trang, một lễ hội âm nhạc tầm cỡ, một biennale nghệ thuật, một triển lãm sáng tạo, một festival di sản… đều có thể tạo ra “hiệu ứng lan tỏa” mạnh mẽ hơn hàng chục chiến dịch quảng bá thông thường. Nó kéo theo dòng chảy truyền thông, du lịch, dịch vụ, thương mại, nó làm sống lại không gian đô thị, nó kích hoạt cảm hứng sáng tạo và hơn thế, nó tạo ra niềm tự hào - một thứ vốn tinh thần có sức mạnh gắn kết cộng đồng rất bền.

Concert bùng nổ trong năm 2025.

Muốn trở thành “điểm hẹn sự kiện”, Việt Nam cần một chiến lược tổng thể, không thể chỉ làm theo phong trào. Trước hết, phải phát triển hạ tầng văn hóa - nghệ thuật đạt chuẩn: nhà hát, trung tâm triển lãm, không gian sáng tạo, quảng trường, phố đi bộ, hạ tầng du lịch và giao thông. Tiếp theo, cần cơ chế chính sách đủ cởi mở để thu hút các nhà tổ chức sự kiện lớn, các nhà đầu tư văn hóa, các nghệ sĩ quốc tế, các dự án hợp tác công - tư. Cùng với đó là đội ngũ nhân lực tổ chức sự kiện chuyên nghiệp, có ngoại ngữ, có kỹ năng số, có năng lực quản trị và truyền thông quốc tế.

Nhưng trên tất cả, điều quyết định là môi trường văn hóa. Sự kiện đẳng cấp không thể tồn tại trong một không gian thiếu văn minh, thiếu kỷ luật công cộng, thiếu chuẩn mực ứng xử và thiếu sự an toàn. Do đó, xây dựng điểm đến sự kiện không chỉ là xây nhà hát hay trung tâm triển lãm, mà là xây dựng “văn hóa đô thị”, xây dựng “văn hóa công chúng”, xây dựng “văn hóa phục vụ” trong du lịch và dịch vụ.

Đây là lúc bài toán con người trở lại: con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là chủ thể thụ hưởng, vừa là gương mặt của quốc gia trong mắt thế giới.

Khát vọng ấy không xa vời. Việt Nam đang hội đủ nhiều điều kiện thuận lợi: ổn định chính trị - xã hội, tốc độ phát triển đô thị nhanh, nhu cầu tiêu dùng văn hóa tăng mạnh, thế hệ trẻ đông đảo và năng động, sự lan tỏa của công nghệ số. Chúng ta cũng có lợi thế rất lớn về di sản và bản sắc - yếu tố mà không quốc gia nào có thể sao chép. Vấn đề là phải biết biến di sản thành nguồn lực sáng tạo, biến bản sắc thành sản phẩm hiện đại, biến khát vọng thành chương trình hành động.

Khi Việt Nam trở thành điểm hẹn của những sự kiện văn hóa - nghệ thuật tầm vóc, đó sẽ là một bước trưởng thành của sức mạnh mềm quốc gia. Và khi sức mạnh mềm tăng lên, vị thế quốc gia sẽ được nâng tầm. Lúc ấy, Việt Nam không chỉ là điểm đến du lịch đẹp, mà là điểm đến văn hóa hấp dẫn, không chỉ “được biết đến”, mà “được lựa chọn”, không chỉ có sản phẩm, mà có thương hiệu.

Nhìn từ Nghị quyết Đại hội XIII, có thể thấy một con đường phát triển văn hóa rất rõ: bắt đầu từ xây dựng con người, hoàn thiện thể chế, phát triển công nghiệp văn hóa, nâng tầm sức mạnh mềm và hướng tới định vị Việt Nam như một điểm đến sự kiện văn hóa nghệ thuật tầm vóc. Đó chính là con đường phát triển bền vững nhất, bởi nó đặt nền móng vào thứ không bao giờ cạn kiệt: trí tuệ, nhân cách và sức sáng tạo của con người Việt Nam.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội