Nguồn lực nội sinh - vươn mình cùng sự phát triển của dân tộc (Bài 4): Phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới

Múa trò Xuân Phả được coi là điệu múa “độc nhất vô nhị” ở xứ Thanh.

1. Sau khi ban hành kế hoạch triển khai thực hiện Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, kể từ năm 2022 đến nay Thanh Hóa đã triển khai hơn 200 dự án tu bổ, tôn tạo, phục hồi di tích. Bên cạnh đó ghi danh thêm 7 di tích cấp tỉnh, đó là: nghè Đông Kinh, địa điểm thành lập Chi bộ Bắc Sơn, từ đường họ Doãn Việt Nam, đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt, đình làng Nghĩa Kỳ, đền thờ Tư Mã Hai Đào, đền Cọn.

Cũng trong giai đoạn này, Thanh Hóa có 17 di sản văn hóa phi vật thể được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến nay, toàn tỉnh có 28 di sản phi vật thể được ghi danh, từ lễ hội, diễn xướng dân gian đến nghệ thuật truyền thống và nghề thủ công. Công tác kiểm kê di sản phi vật thể được hoàn thành 100% ở 27/27 huyện, thị xã, thành phố (cũ). Nhiều hoạt động sưu tầm, tư liệu hóa, phục dựng nghệ thuật truyền thống, thêu dệt, chế tác nhạc cụ, trò diễn dân gian được triển khai tại các địa phương miền núi... Theo Chương trình 1719 của Chính phủ, Thanh Hóa đã đẩy mạnh hỗ trợ nghệ nhân, xây dựng câu lạc bộ văn hóa dân gian, phục dựng lễ hội truyền thống của đồng bào Mường, Thái, Dao, Mông... qua đó góp phần gìn giữ bản sắc và phát triển du lịch cộng đồng. Bảo tàng Thanh Hóa cũng thực hiện đổi mới hoạt động, số hóa 603 hiện vật, mở rộng tiếp cận cho công chúng qua các nền tảng số.

Những con số ấy chính là minh chứng cho nỗ lực của chính quyền, của ngành văn hóa và mỗi người dân trong việc xác định xây dựng văn hóa và con người Thanh Hóa phát triển toàn diện là nhiệm vụ trung tâm, xuyên suốt.

Dự thảo Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã khẳng định: Những kết quả phát triển văn hóa, xã hội, con người qua 40 năm đổi mới tạo nên thế và lực mới, tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia, uy tín quốc tế, nâng cao niềm tin của Nhân dân, tạo ra những tiền đề quan trọng để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Đây là lợi thế lớn để Việt Nam nói chung, tỉnh Thanh Hóa nói riêng tăng cường lòng tự hào dân tộc, quyết tâm đổi mới và chấn hưng văn hóa trong thời kỳ mới.

2. Tuy nhiên, từ thực tiễn 40 năm (1986-2026), Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam cũng đã chỉ rõ những hạn chế trong nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa trong sự nghiệp phát triển đất nước. Cụ thể, chưa đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế, xã hội; thể chế văn hóa còn chậm đổi mới, chưa theo kịp và đáp ứng với yêu cầu phát triển; việc bố trí nguồn lực cho phát triển văn hóa chưa tương xứng; số lượng các tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nghệ thuật còn ít; tình trạng suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống chưa có chiều hướng thuyên giảm; các hoạt động văn hóa chưa đi vào chiều sâu, vẫn còn hiện tượng chạy theo hình thức, thiên về tính phong trào, giải trí đơn thuần; thiếu cơ chế, chính sách mang tính đột phá để khơi thông nguồn lực cũng như tạo cơ sở pháp lý để các ngành công nghiệp văn hóa tăng tốc, phát triển; công tác bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống, các di tích di sản văn hóa chưa được coi trọng đúng mức. Đầu tư của Nhà nước trong lĩnh vực văn hóa còn thấp, chưa tương xứng với vị trí, vai trò của văn hóa...

Đặc biệt, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đòi hỏi phải xem chuyển đổi số là một nội dung quan trọng để vừa bảo tồn, gìn giữ vừa mở rộng, giao lưu, phát huy các giá trị văn hóa, quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, nhưng những năm vừa qua, dù đã triển khai thực hiện các giải pháp ứng dụng công nghệ số hóa 3D vào khai thác, quản lý, lan tỏa giá trị di sản, song cơ sở vật chất hạ tầng mạng, trang thiết bị còn nghèo nàn, nguồn nhân lực thiếu và yếu, kinh phí hạn hẹp... đã làm chậm quá trình chuyển đổi số. Thậm chí chuyển đổi số mới chỉ dừng lại ở mức tiếp cận cơ bản ban đầu như số hóa các dữ liệu, tư liệu hiện vật dưới dạng thông tin. Nhằm nâng tầm văn hóa và mang lại lợi ích cho người dân, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, của đất nước... nhiều cuộc hội thảo, nhiều chương trình, nghị quyết đã được ban hành với mục tiêu thay đổi tư duy, nhận thức của người đứng đầu; toàn dân phải coi chuyển đổi số là chìa khóa để phát triển nhanh, bền vững.

3. Hành trình hơn 80 năm qua, đặc biệt là bốn thập niên đổi mới là hành trình lịch sử vĩ đại của dân tộc Việt Nam - hành trình của đổi thay, sáng tạo và khát vọng vươn lên. Bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội, cùng không ít thách thức đòi hỏi phải có những định hướng giải pháp tiếp tục đổi mới, xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc, trong đó tập trung xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, tạo nguồn lực nội sinh và động lực đột phá để thực hiện thành công mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược, đồng bộ nhằm khắc phục hạn chế, bất cập; chủ động nắm bắt thời cơ, vượt lên thách thức thúc đẩy phát triển văn hóa. Bên cạnh yếu tố nội sinh, yếu tố ngoại sinh với nhiều chuyển biến nhanh, phức tạp chưa từng có, nổi bật là cạnh tranh giữa các nền văn hóa, trong đó có cạnh tranh giá trị và ảnh hưởng của công nghiệp văn hóa cũng là vấn đề đặt ra. Trước những yêu cầu đó, ngày 7/1/2026, thay mặt Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và chọn ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, với chủ trương đây là ngày nghỉ lễ để người lao động được nghỉ và hưởng nguyên lương.

Nghị quyết số 80 chỉ ra 8 nhiệm vụ giải pháp cụ thể. Đó là đổi mới mạnh mẽ tư duy, thống nhất cao về nhận thức và hành động nhằm phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới; hoàn thiện thể chế tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa; chú trọng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại; đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo động lực bứt phá cho phát triển văn hóa; xây dựng hệ sinh thái văn hóa, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là động lực, người dân vừa là chủ thể vừa là trung tâm; nhận diện và ứng xử thích hợp tài nguyên văn hóa; thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, thị trường văn hóa, định vị sản phẩm văn hóa thương hiệu quốc gia gắn với phát triển du lịch văn hóa; huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, phát triển hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới; chủ động, tích cực hội nhập quốc tế về văn hóa, phát huy giá trị văn hóa Việt Nam, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, góp phần gia tăng sức mạnh mềm quốc gia.

“Sống vững chãi bốn nghìn năm sừng sững/ Lưng đeo gươm, tay mềm mại bút hoa” (Huy Cận) không chỉ là lịch sử của một đất nước trải qua biết bao thăng trầm, mà còn là truyền thống yêu nước, là những giá trị văn hóa bất biến theo thời gian, là những khát vọng và kỳ vọng về một cuộc sống tươi đẹp. Chúng ta tự hào về truyền thống và các giá trị văn hóa Việt Nam, cũng có nghĩa chúng ta phải có trách nhiệm, vinh dự được gìn giữ, bảo tồn và phát triển nền văn hóa dân tộc bền vững phù hợp với xu thế của thời đại. Đó là “nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, tất cả “vì con người, vì mục tiêu dân giàu nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

Bài và ảnh: Chi Anh