Đặt văn hóa vào trung tâm chiến lược phát triển đất nước

Chương trình nghệ thuật tại Festival Huế 2024

Đặt lại “đường ray” phát triển bằng sức mạnh văn hóa

Nghị quyết số 80-NQ/TW là một dấu mốc đặc biệt quan trọng, không chỉ đối với riêng ngành văn hóa mà đối với toàn bộ chiến lược phát triển quốc gia trong thời kỳ mới.

Văn hóa được đặt vào vị trí “trung tâm” của phát triển - theo nghĩa văn hóa không phải là lĩnh vực bổ trợ mà là sức mạnh nội sinh, là động lực lâu dài, đồng thời là yếu tố điều hòa và định hướng cho quá trình phát triển nhanh.

Theo TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở VHTT TP. Huế, Nghị quyết ra đời đúng thời điểm đất nước đang đứng trước hai yêu cầu song hành: một mặt phải tăng tốc để tận dụng cơ hội của chuyển đổi số, của hội nhập, của tái cấu trúc chuỗi cung ứng, của đổi mới sáng tạo; mặt khác phải bảo đảm phát triển bền vững, không đánh đổi môi trường, không đánh đổi công bằng xã hội, đặc biệt là không đánh đổi hệ giá trị, đạo đức, kỷ cương và bản sắc.

“Nghị quyết 80 được ban hành như một sự chủ động “đặt lại đường ray”: tăng tốc, nhưng phải có cái neo văn hóa; hội nhập, nhưng phải có bản lĩnh văn hóa”- TS Phan Thanh Hải nhấn mạnh.

Thông điệp mới và đáng chú ý của Nghị quyết là việc xác định văn hóa như một “hệ điều tiết” của xã hội.

Có thể hiểu, đó là cơ chế giúp xã hội tự cân bằng trong quá trình phát triển nhanh, khi hàng loạt mâu thuẫn nảy sinh giữa tăng trưởng và công bằng, đô thị hóa và bảo tồn bản sắc, tự do sáng tạo và chuẩn mực đạo đức, toàn cầu hóa và chủ quyền văn hóa.

Văn hóa chính là yếu tố định hướng để phát triển không lệch chuẩn, không cực đoan, vừa có chiều sâu vừa bền vững.

Ở cấp độ cá nhân và cộng đồng, văn hóa tạo nên năng lực tự kiểm soát, ý thức trách nhiệm, tinh thần thượng tôn pháp luật và đặt lợi ích chung lên trên lợi ích ngắn hạn. Nhờ đó, xã hội giảm chi phí quản lý, tăng niềm tin và sự gắn kết - nguồn “vốn xã hội” quyết định chất lượng phát triển.

Chương trình tuyên truyền, giáo dục đạo đức lối sống trong gia đình tại trường học trên địa bàn TP. Huế

Trong bối cảnh không gian số lan truyền nhanh và dễ nhiễu loạn chuẩn mực, vai trò “hệ điều tiết” của văn hóa càng trở nên cấp thiết, đòi hỏi chủ động xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nhất là cho giới trẻ, cả ngoài đời thực lẫn trên không gian mạng.

Ông Phan Thanh Hải đánh giá cao tinh thần rất hiện đại của Nghị quyết: không chỉ dừng ở lời kêu gọi, mà đặt ra các mục tiêu, chỉ tiêu, nhiệm vụ, giải pháp có thể chuyển hóa thành chương trình hành động; đồng thời nhấn mạnh các đột phá về thể chế, nguồn lực, nhân lực và chuyển đổi số.

Đây chính là điều kiện cần để nghị quyết “đi vào cuộc sống”, tránh tình trạng văn kiện hay nhưng triển khai mỏng, hoặc triển khai theo phong trào.

Những mục tiêu ý nghĩa

Ông Phan Thanh Hải cho rằng, hệ mục tiêu của Nghị quyết 80 được đánh giá cao với tính định lượng và “định hướng hành động”. Những mục tiêu về thu hẹp chênh lệch hưởng thụ văn hóa giữa vùng miền, phát triển mạnh công nghiệp văn hóa, hình thành thương hiệu văn hóa sáng tạo có tầm vóc khu vực - quốc tế, tăng cường số hóa và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, nâng cao chất lượng thiết chế văn hóa cơ sở… đều rất phù hợp với thực tiễn.

Chương trình quảng diễn đường phố tại Huế, giới thiệu nghệ thuật tuồng đến với du khách

Trong đó, theo ông Hải, ba mục tiêu “xương sống”, có tính bền vững và khả năng chuyển hóa Nghị quyết thành kết quả là: Xây dựng môi trường văn hóa và con người Việt Nam thời kỳ mới; Chuyển đổi số và số hóa trong lĩnh vực văn hóa - di sản; Phát triển công nghiệp văn hóa và hệ sinh thái sáng tạo.

Đặc biệt, mục tiêu cụ thể đến năm 2045, công nghiệp văn hóa đóng góp 9% GDP. Lộ trình này, TS. Phan Thanh Hải nhìn nhận theo 2 lớp ý nghĩa.

Lớp thứ nhất là ý nghĩa khát vọng và định vị quốc gia. Đặt mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp 9% GDP đến 2045 không chỉ là một con số; đó là tuyên bố rằng Việt Nam muốn tham gia cuộc cạnh tranh toàn cầu bằng sáng tạo, bằng nội dung, bằng thương hiệu, bằng sức mạnh mềm - chứ không chỉ bằng gia công hay khai thác tài nguyên.

Nhiều quốc gia đã chứng minh: khi công nghiệp văn hóa phát triển, nó kéo theo đổi mới sáng tạo, du lịch, dịch vụ, công nghệ, giáo dục, và tạo ra hình ảnh quốc gia hấp dẫn. Vì vậy, mục tiêu 9% là một cách “neo” chiến lược phát triển vào kỷ nguyên kinh tế sáng tạo.

Tri thức may, mặc áo dài Huế đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là lợi thế lớn để phát triển công nghiệp văn hóa

Lớp thứ hai là ý nghĩa quản trị và điều kiện thực thi. Để đạt 9% GDP, cần một hệ sinh thái đủ mạnh: thị trường nội địa đủ lớn và có sức mua; doanh nghiệp sáng tạo có năng lực; bản quyền được bảo vệ; thiết chế vận hành theo mô hình hiện đại; dữ liệu và nền tảng số đủ chất lượng; và đặc biệt là thể chế phải thông thoáng để nguồn lực tư nhân tham gia.

Nếu vẫn quản lý theo tư duy hành chính, nếu cơ chế đặt hàng - đấu thầu - tài trợ sáng tạo còn “khó thở”, nếu bản quyền không được bảo vệ hiệu quả, thì con số 9% sẽ khó đạt. Do đó, TS. Phan Thanh Hải đánh giá lộ trình này vừa là mục tiêu, vừa là “áp lực cải cách thể chế”.

Với mục tiêu thêm 8 - 10 di sản được UNESCO công nhận/ghi danh, ông Phan Thanh Hải cho rằng đây là một định hướng tích cực nhưng cần được hiểu đúng: UNESCO không phải là “đích đến” để chạy theo số lượng, mà là chuẩn mực quốc tế giúp chúng ta nâng chất công tác bảo tồn và quản trị di sản.

Nếu hồ sơ UNESCO được chuẩn bị tốt, sẽ giúp nâng năng lực nghiên cứu, quy hoạch bảo tồn, huy động cộng đồng, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành và tăng sức hút du lịch văn hóa. Nhưng nếu làm theo phong trào, xem UNESCO như “danh hiệu”, thì sẽ tạo áp lực lớn lên nguồn lực và thậm chí tạo rủi ro về tính xác thực, tính toàn vẹn, tính bền vững.

“Lộ trình UNESCO chỉ khả thi khi chúng ta đồng thời nâng cao năng lực khoa học, tư duy quản trị, sự tham gia của cộng đồng, và khả năng cân bằng giữa bảo tồn với phát triển. Đây cũng là tinh thần mà Nghị quyết 80 nhấn mạnh: Di sản phải trở thành nguồn lực, nhưng khai thác phải đúng nguyên tắc, đúng chuẩn mực và bền vững” - Giám đốc Sở VHTT TP. Huế chia sẻ.

SƠN THÙY