Trung Quốc: Chiến lược toàn cầu hóa mới và tác động với nền kinh tế thế giới

Từ hội nhập đến tự cường

Trong nhiều thập niên, toàn cầu hóa được xem là quá trình thúc đẩy sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế, tạo động lực cho tăng trưởng và hội nhập. Tuy nhiên, Trung Quốc lại tiếp cận theo hướng khác khi coi hội nhập kinh tế quốc tế chủ yếu là công cụ phục vụ phát triển quốc gia, thay vì mục tiêu tự thân.

Quan điểm này được thể hiện xuyên suốt trong các chiến lược như “Sản xuất tại Trung Quốc 2025” (Made in China 2025), “lưu thông kép” (Dual Circulation) và phát triển “lực lượng sản xuất chất lượng mới”. Mục tiêu chung là nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, hiện đại hóa nền sản xuất và giảm phụ thuộc vào các công nghệ cốt lõi từ bên ngoài.

Trung Quốc đang điều chỉnh cách tiếp cận đối với toàn cầu hóa. Ảnh: Tân Hoa Xã

Trong cách tiếp cận của Bắc Kinh, tự chủ công nghệ và mở cửa kinh tế không đối lập mà bổ trợ cho nhau. Việc hội nhập sâu rộng giúp tiếp cận công nghệ, vốn và thị trường, trong khi năng lực tự chủ được coi là nền tảng để bảo đảm an ninh kinh tế và duy trì lợi ích chiến lược lâu dài. Định hướng này tiếp tục được nhấn mạnh trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 và các nghị quyết cải cách năm 2024, với trọng tâm là tăng cường năng lực đổi mới sáng tạo, nâng cao sức chống chịu của nền công nghiệp và bảo đảm an toàn chuỗi cung ứng.

Cách nhìn này khác với quan niệm phổ biến của nhiều nền kinh tế phương Tây, vốn kỳ vọng toàn cầu hóa sẽ thúc đẩy sự phụ thuộc lẫn nhau và từng bước tạo ra sự hội tụ về thể chế cũng như lợi ích kinh tế giữa các quốc gia.

Những biến động địa chính trị những năm gần đây, đặc biệt là các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ của Mỹ trong lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, càng thúc đẩy Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư vào các công nghệ lõi. Các doanh nghiệp như Huawei và SMIC tăng cường nghiên cứu, phát triển nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung công nghệ từ bên ngoài, dù phải đối mặt với nhiều thách thức về thiết bị và công nghệ sản xuất tiên tiến.

Điều này phản ánh nhận thức của Bắc Kinh rằng phụ thuộc công nghệ có thể trở thành điểm yếu chiến lược, trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc gia tăng. Vì vậy, Trung Quốc chấp nhận những chi phí và thách thức trong ngắn hạn để xây dựng năng lực tự chủ lâu dài.

Tuy vậy, Bắc Kinh không từ bỏ toàn cầu hóa. Trung Quốc vẫn khẳng định tiếp tục mở cửa nền kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài và thúc đẩy thương mại quốc tế, nhưng đặt quá trình hội nhập trong khuôn khổ bảo đảm an ninh kinh tế, phát triển công nghệ trong nước và nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động bên ngoài.

Củng cố năng lực cạnh tranh

Cách tiếp cận coi toàn cầu hóa là công cụ phục vụ phát triển quốc gia được Trung Quốc hiện thực hóa thông qua các chính sách công nghiệp trong những lĩnh vực chiến lược. Mục tiêu là nâng cao năng lực công nghệ trong nước, đồng thời duy trì sự hiện diện trên thị trường quốc tế từ vị thế chủ động hơn.

Trong lĩnh vực bán dẫn, Bắc Kinh tăng cường đầu tư cho nghiên cứu, phát triển và sản xuất chip nhằm giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài, nhất là sau các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ. Dù vẫn còn khoảng cách với các nhà sản xuất hàng đầu thế giới ở một số phân khúc, Trung Quốc tiếp tục theo đuổi mục tiêu xây dựng nền tảng công nghệ tự chủ trong dài hạn. Huawei là ví dụ tiêu biểu khi duy trì đầu tư mạnh cho nghiên cứu, phát triển chip, hệ điều hành, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo bất chấp các lệnh hạn chế về công nghệ.

Định hướng này cũng được thể hiện trong ngành hàng không với việc phát triển máy bay C919 của COMAC, từng bước nâng cao năng lực thiết kế, sản xuất và phát triển chuỗi cung ứng trong nước.

Song song với củng cố năng lực nội địa, Bắc Kinh khuyến khích doanh nghiệp mở rộng đầu tư ra nước ngoài theo chiến lược “đi ra nước ngoài”. Nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực xe điện, pin và công nghệ cao đã xây dựng cơ sở sản xuất tại châu Âu, Đông Nam Á và nhiều khu vực khác. BYD và CATL là những ví dụ điển hình nhằm mở rộng thị trường và thích ứng với những thay đổi của môi trường thương mại.

Tuy nhiên, việc mở rộng ra quốc tế không đồng nghĩa với dịch chuyển trọng tâm phát triển khỏi trong nước. Các hoạt động nghiên cứu, công nghệ cốt lõi và nhiều mắt xích quan trọng của chuỗi giá trị vẫn được duy trì tại Trung Quốc. Đồng thời, Bắc Kinh tiếp tục ưu tiên phát triển các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, robot, xe điện, năng lượng sạch và công nghệ lượng tử để tạo động lực tăng trưởng mới.

Giới quan sát nhận định, thay vì chỉ dựa vào lợi thế thị trường, Trung Quốc hướng tới duy trì quyền kiểm soát đối với các công nghệ và ngành công nghiệp chiến lược. Mục tiêu là tham gia sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu trên nền tảng năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ và khả năng chống chịu cao hơn.

Cân bằng giữa hội nhập và an ninh kinh tế

Việc Trung Quốc điều chỉnh cách tiếp cận toàn cầu hóa không chỉ tác động đến chiến lược phát triển trong nước mà còn ảnh hưởng đến cách nhiều nền kinh tế hoạch định chính sách. Khi năng lực sản xuất và công nghệ của Trung Quốc tiếp tục gia tăng, nhiều quốc gia đã đánh giá lại mức độ phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng gắn với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Đối với Mỹ và một số nền kinh tế phát triển, các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, xe điện, pin, khoáng sản quan trọng và viễn thông ngày càng được nhìn nhận dưới góc độ an ninh kinh tế. Vì vậy, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ, sàng lọc đầu tư, hạn chế chuyển giao công nghệ và đa dạng hóa chuỗi cung ứng được triển khai nhằm giảm rủi ro chiến lược. Liên minh châu Âu cũng theo đuổi chiến lược “giảm thiểu rủi ro” (de-risking), hướng tới đa dạng hóa nguồn cung thay vì tách rời hoàn toàn khỏi Trung Quốc.

Trong khi đó, nhiều nền kinh tế đang phát triển vẫn coi Trung Quốc là đối tác quan trọng về thương mại, đầu tư và phát triển công nghiệp. Các dự án của doanh nghiệp Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất, năng lượng, hạ tầng và công nghệ tiếp tục tạo việc làm, mở rộng năng lực sản xuất và thúc đẩy chuyển giao kỹ năng. Song, nhiều quốc gia cũng chủ động đa dạng hóa đối tác để hạn chế phụ thuộc vào bất kỳ thị trường hay chuỗi cung ứng đơn lẻ nào.

Điều này phản ánh xu hướng mới của toàn cầu hóa. Trong khi Trung Quốc nỗ lực giảm phụ thuộc vào công nghệ và nguồn cung bên ngoài, sự mở rộng của các doanh nghiệp Trung Quốc trong các ngành công nghệ cao cũng làm gia tăng quan ngại về những dạng phụ thuộc mới. Vì vậy, an ninh chuỗi cung ứng ngày càng trở thành nội dung quan trọng trong các cuộc thảo luận kinh tế quốc tế.

Dù cạnh tranh chiến lược gia tăng, Trung Quốc và các nền kinh tế lớn vẫn duy trì mức độ gắn kết kinh tế sâu rộng. Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò trung tâm sản xuất và là thị trường quan trọng đối với nhiều tập đoàn quốc tế, trong khi các doanh nghiệp nước này vẫn cần thị trường, công nghệ, nguồn vốn và mạng lưới hợp tác toàn cầu để duy trì tăng trưởng. Do đó, khả năng “tách rời” hoàn toàn giữa các nền kinh tế lớn được nhiều chuyên gia đánh giá là khó xảy ra trong ngắn hạn.

Thay vào đó, xu hướng nổi bật hiện nay là điều chỉnh mô hình toàn cầu hóa theo hướng cân bằng hơn giữa hiệu quả kinh tế và yêu cầu bảo đảm an ninh. Các quốc gia vẫn thúc đẩy thương mại và đầu tư, song đồng thời tăng cường năng lực tự chủ trong các lĩnh vực chiến lược như chất bán dẫn, năng lượng, khoáng sản thiết yếu, hạ tầng số và trí tuệ nhân tạo.

Đối với Trung Quốc, điều này đồng nghĩa với việc tiếp tục mở cửa nền kinh tế trên nền tảng đổi mới sáng tạo, năng lực công nghiệp và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng trong nước. Trong khi đó, nhiều nền kinh tế khác cũng đẩy mạnh đa dạng hóa đối tác để xây dựng chuỗi cung ứng linh hoạt hơn.

Các chuyên gia nhận định, toàn cầu hóa không chấm dứt mà đang bước vào giai đoạn điều chỉnh, trong đó các mục tiêu về an ninh kinh tế, tự chủ công nghệ và khả năng chống chịu được đặt ngang hàng với yêu cầu mở cửa và hội nhập. Cách tiếp cận của Trung Quốc là một biểu hiện của xu hướng này, đồng thời cho thấy nỗ lực cân bằng giữa phát triển, hội nhập và bảo đảm lợi ích chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng phức tạp.

Châu Anh