Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ: Từ di sản sống đến không gian số

Chưa thực sự hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu

"Khi được hỏi về tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, phần lớn sinh viên thường tỏ ra bối rối, ngạc nhiên, thậm chí xa lạ - như thể đang nghe một khái niệm thuộc về một thế giới khác, không gắn với đời sống văn hóa Việt Nam hôm nay. Nhưng chỉ cần nhắc đến những cái tên quen thuộc như Cô Đôi Thượng Ngàn qua giọng hát của ca nương Kiều Anh, hay MV Tứ phủ của Hoàng Thùy Linh, không khí lớp học lập tức thay đổi: ánh mắt sáng lên, tiếng “à” bật ra đầy thích thú” - ThS. Hoàng Phương Thảo, giảng viên Trường Đại học FPT TP. Hồ Chí Minh chia sẻ tại lễ ra mắt dự án quảng bá giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, ngày 6/3 tại Hà Nội.

Theo ThS. Hoàng Phương Thảo, hiện tượng này phản ánh một nghịch lý đáng suy ngẫm: giới trẻ không hề xa lạ với di sản tín ngưỡng dân gian, nhưng họ chỉ tiếp cận nó qua những mảnh ghép rời rạc - hình ảnh, âm thanh, biểu tượng văn hóa xuất hiện trên mạng xã hội, trong âm nhạc hay giải trí. Điều này vô tình tạo ra khoảng cách thế hệ: người trẻ đầy tò mò và nhiệt huyết, nhưng thiếu hệ thống diễn giải chuẩn mực để hiểu trọn vẹn giá trị của di sản.

Giới trẻ đang thiếu cầu nối để hiểu trọn vẹn về di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Ảnh: VGP

Nhằm góp phần lấp đầy khoảng trống ấy, nhóm sinh viên ngành Truyền thông Trường Đại học FPT TP. Hồ Chí Minh đã khởi xướng dự án Gõ Chầu Thiên Hội, phối hợp cùng Trung tâm Xúc tiến Quảng bá di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam (VICH) triển khai. Dự án hướng đến xây dựng một hệ sinh thái di sản trong môi trường số, nơi người trẻ có thể tiếp cận tri thức một cách dễ dàng, hấp dẫn và có hệ thống.

Chỉ sau 2 tháng triển khai, dự án đã thu hút hơn 500 sinh viên từ 120 trường đại học, cao đẳng trên cả nước tham gia cộng đồng Người trẻ yêu di sản văn hóa Việt Nam. Trên các nền tảng số, nội dung dự án đã tiếp cận hơn 100.000 lượt người. Điểm khác biệt của Gõ Chầu Thiên Hội không nằm ở việc phát hiện tri thức mới, mà ở phương thức truyền thông: chuyển trọng tâm từ lưu giữ sang tương tác, kết hợp trải nghiệm trực tiếp với nền tảng trực tuyến để khơi gợi nhiều tầng cảm xúc.

Dành 2 năm nghiên cứu và xây dựng dự án, anh Văn Hồng Thiên - trưởng nhóm Gõ Chầu Thiên Hội - cho biết: một trong những chiến lược quan trọng của dự án là tận dụng sức mạnh của hình ảnh và thiết kế để khơi gợi sự tò mò ban đầu. Các ấn phẩm truyền thông - từ poster, video đến vật phẩm như chiếc quạt truyền thống - đều tích hợp mã QR dẫn đến hệ thống thông tin số, nơi người dùng tiếp cận kiến thức cơ bản về tín ngưỡng thờ Mẫu dưới dạng ngắn gọn, dễ hiểu và được kiểm chứng bởi chuyên gia. Nhóm gọi mạng xã hội là “không gian truyền miệng điện tử”, nơi thông tin lan tỏa nhanh chóng nhưng cũng dễ bị biến dạng. Vì vậy, mục tiêu của họ là biến sự tò mò ban đầu thành động lực để người trẻ chủ động tìm kiếm tri thức chính xác.

Dự án có các hoạt động điền dã tại Huế nhằm khảo sát đặc trưng thực hành tín ngưỡng trong không gian văn hóa miền Trung. Đồng thời, nhóm tổ chức các triển lãm nghệ thuật đa phương tiện tại TP. Hồ Chí Minh, kết hợp hình ảnh, video nghi lễ và văn bản văn chầu để tạo nên một không gian trải nghiệm giao thoa giữa truyền thống và công nghệ… dành cho giới trẻ.

Từ lưu giữ đến tương tác

Nhiều nhà nghiên cứu cũng đang góp phần vào hành trình lưu giữ và quảng bá giá trị di sản tín ngưỡng thờ Mẫu. Nhà nghiên cứu Ngô Nhật Tăng dành hơn hai thập niên sưu tầm, số hóa hàng trăm băng cassette hát văn truyền thống, kết hợp công nghệ thông tin với nghiên cứu Hán Nôm để phục dựng và bảo tồn các bản văn cổ. Công trình chuyên khảo Độc bản văn chầu Phạm Văn Kiêm và Di sản văn ca chúc Thánh tập hợp gần 100 bản văn chầu cổ, được giới thiệu trong khuôn khổ dự án Gõ Chầu Thiên Hội.

Ẩn chứa trong những bản ghi ấy là kho tàng điển tích, câu chữ, nhịp điệu, lối diễn đạt mang đậm trí tuệ cha ông; ông Ngô Nhật Tăng kỳ vọng, việc số hóa không chỉ dừng ở lưu giữ, mà còn mở ra khả năng thấu hiểu di sản, để thế hệ trẻ nhận ra rằng khi tìm hiểu hát văn, họ đang chạm vào chiều sâu văn hóa Việt.

Đưa di sản tiếp cận gần hơn với cộng đồng thông qua công nghệ. Ảnh chụp màn hình Thư viện số hóa Đạo Mẫu Việt Nam

Trong khi đó, nhà nghiên cứu Lê Văn Thao với dự án Enter Việt Nam đã xây dựng hệ thống dữ liệu phong phú về 36 giá đồng, từ trang phục, vũ đạo đến nghi lễ; ông nhấn mạnh, số hóa không chỉ là chụp ảnh hay ghi âm và đưa lên kho lưu trữ số, mà phải biến dữ liệu thành không gian tương tác, nơi người xem có thể khám phá di sản qua nhiều lối tiếp cận: nghe nhạc, xem múa, tìm hiểu lịch sử, quan sát biểu tượng văn hóa...

Trên cơ sở kế thừa tư duy số hóa di sản của nhà nghiên cứu Lê Văn Thao và đội ngũ Enter Việt Nam, Thư viện số hóa Đạo Mẫu Việt Nam được các bạn trẻ phát triển, góp phần đưa di sản tiếp cận gần hơn với cộng đồng thông qua công nghệ. Dự án Gõ Chầu Thiên Hội cũng hướng tới kết nối tri thức của các nghệ nhân thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Có thể thấy, giới trẻ không chỉ là đối tượng tiếp nhận di sản, mà đang trở thành chủ thể trong quá trình bảo tồn và sáng tạo. Họ dùng những công cụ quen thuộc của thời đại - thiết kế, truyền thông số, nghệ thuật đa phương tiện - để kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ mới. Mỗi dự án, công trình nghiên cứu, nỗ lực cá nhân đều là một “tiếng gõ chầu” đánh thức sự quan tâm của cộng đồng đối với những tầng sâu bản sắc văn hóa Việt.

Từng có các hoạt động đưa tín ngưỡng thờ Mẫu vươn tầm quốc tế, nghệ nhân Nguyễn Đức Hiển, cố vấn dự án, tin tưởng: “Những hoạt động này không chỉ lan tỏa văn hóa đạo Mẫu trong cộng đồng các tỉnh, thành phố, mà còn có thể vượt ra khỏi biên giới đất nước, quảng bá tín ngưỡng thờ Mẫu - di sản vô cùng giàu có mà ông cha để lại”.

Thảo Nguyên