Nghệ sĩ Ưu tú Dương Nữ Thùy Dung: Bài chòi là một phần ký ức văn hóa

Tình yêu nghề và sự sáng tạo trong cách tiếp cận ấy được công chúng ghi nhận, yêu thương. Nghệ sĩ Ưu tú Dương Nữ Thùy Dung, Trưởng Đoàn ca kịch bài chòi (Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh) là một trong những gương mặt như thế.

Giữ bản sắc và sức hấp dẫn của bài chòi

Đến với sân khấu dân ca kịch bài chòi năm 15 tuổi, từ đó đến nay, NSƯT Dương Nữ Thùy Dung ghi dấu ấn với hàng loạt vai diễn trong các vở dân ca kịch bài chòi như: Thoại Khanh (vở Thoại Khanh - Châu Tuấn), Ngọc Hân (trích đoạn Đêm Phú Xuân), Lan (vở Hồn Tháp), Tú (vở Chuyện tình làng võ), Châu Đan (vở Cô Thần) hay Kiều Mai (vở Dòng sông kể chuyện)...

* 25 năm gắn bó với nghề, chị đã để lại nhiều dấu ấn qua các vai diễn và hiện nay đang giữ vai trò Trưởng Đoàn ca kịch bài chòi, từ diễn viên chuyển sang làm công tác quản lý liệu chị có gặp nhiều khó khăn?

Nghệ sĩ Ưu tú Dương Nữ Thùy Dung trong vai Khúc Thị Ngọ (vở Ngọc sáng Khúc gia trang). Ảnh: NVCC

- Nhiều khó khăn là đương nhiên chứ! Hai vị trí, công việc khác nhiều mà. Khi còn là diễn viên, mình chủ yếu tập trung vào vai diễn của mình. Nhưng khi đảm nhận vai trò quản lý đoàn thì phải nghĩ rộng hơn: Làm sao xây dựng chương trình, đào tạo lực lượng kế cận, làm sao đưa nghệ thuật dân ca kịch bài chòi đến với nhiều không gian khác nhau.

Bên cạnh đó, việc đào tạo nghệ sĩ trẻ cũng rất quan trọng, bởi nếu không có lớp kế cận thì nghệ thuật truyền thống rất dễ bị đứt gãy. Vì vậy, ngoài biểu diễn, chúng tôi cũng dành nhiều thời gian truyền dạy các làn điệu, kỹ thuật biểu diễn và tinh thần của bài chòi cho các diễn viên trẻ, để họ có thể tiếp tục gìn giữ và phát triển loại hình nghệ thuật này trong tương lai. Khó khăn nhiều nhưng khi mình đã yêu bài chòi và cứ nghĩ đến công chúng thì rồi cũng qua hết.

* Năm 2026, Gia Lai đăng cai Năm Du lịch Quốc gia, Đoàn ca kịch bài chòi chuẩn bị tham gia phục vụ như thế nào?

- Tôi cho rằng đây là cơ hội rất lớn. Khi đăng cai Năm Du lịch Quốc gia với nhiều chuỗi sự kiện trải rộng trên nhiều lĩnh vực, tỉnh ta sẽ thu hút một lượng du khách trong và ngoài nước rất lớn. Đây là dịp để giới thiệu những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất này, trong đó, hiển nhiên có di sản bài chòi.

Chúng tôi đang chủ động xây dựng một số chương trình biểu diễn phù hợp với các hoạt động văn hóa - du lịch trong năm. Bên cạnh những tiết mục đậm đà màu sắc truyền thống, đoàn cũng nghiên cứu dàn dựng thêm các trích đoạn, tiết mục ngắn, để du khách dễ tiếp cận. Mục tiêu là vừa giữ được bản sắc của bài chòi, vừa tạo sự hấp dẫn, giúp du khách hiểu và cảm nhận được nét đặc sắc của loại hình nghệ thuật này.

Một cảnh diễn của Nghệ sĩ Ưu tú Dương Nữ Thùy Dung trong vở Cô Thần - vở diễn đoạt huy chương vàng tại Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc 2023. Ảnh: NVCC

Bài chòi là một phần ký ức văn hóa

Bên cạnh hoạt động quản lý, biểu diễn, NSƯT Dương Nữ Thùy Dung còn tích cực truyền dạy vai diễn cho các diễn viên trẻ tham gia các hội thi sân khấu và đạt nhiều giải thưởng; đồng thời tham gia giảng dạy trong các chương trình sân khấu học đường, góp phần lan tỏa nghệ thuật bài chòi và dân ca kịch đến thế hệ trẻ.

* Hiện nay, nhiều địa phương đang đưa dân ca kịch bài chòi vào các hoạt động du lịch và sinh hoạt cộng đồng. Theo chị, hình thức này có ưu điểm gì?

- Dân ca kịch bài chòi có một lợi thế là tính linh hoạt. Nội dung có thể phản ánh đời sống đương đại, có thể lồng ghép những câu chuyện gần gũi với khán giả hôm nay như văn hóa ứng xử, bảo vệ môi trường, du lịch hay đời sống xã hội. Nhờ vậy, khán giả, đặc biệt là giới trẻ, dễ tiếp cận hơn. Khi họ cảm thấy bài chòi gần gũi với cuộc sống của mình thì họ sẽ quan tâm và yêu thích hơn.

Tất nhiên, dù là dân ca kịch bài chòi hay bài chòi truyền thống thì vẫn phải giữ được tinh thần và giá trị cốt lõi của loại hình nghệ thuật này.

* Có ý kiến cho rằng, bài chòi được UNESCO ghi danh và bài chòi trên sân khấu của các đoàn nghệ thuật là hai hình thức khác nhau. Quan điểm của chị về vấn đề này như thế nào?

- Năm 2017, “Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Di sản được công nhận là nghệ thuật bài chòi dân gian trong cộng đồng, gắn với các lễ hội, đặc biệt là dịp Tết. Không gian diễn ra thường ở sân đình, bãi đất rộng hay trong các lễ hội làng, mang đậm tính sinh hoạt cộng đồng.

Còn bài chòi mà các đoàn nghệ thuật như chúng tôi biểu diễn hiện nay là bài chòi sân khấu, đã được phát triển thành dân ca kịch bài chòi. Hình thức này có kịch bản, nhân vật, dàn dựng sân khấu, âm nhạc và diễn xuất để kể một câu chuyện trọn vẹn. Dù hình thức thể hiện khác nhau, nhưng cốt lõi vẫn là những làn điệu và tinh thần văn hóa của bài chòi miền Trung.

Chúng tôi xem bài chòi dân gian là cái gốc, còn bài chòi sân khấu là cách để loại hình nghệ thuật này tiếp tục lan tỏa trong đời sống hôm nay. Bài chòi sân khấu cũng có lợi thế khi kết hợp nét mộc mạc truyền thống với tính sân khấu hóa hấp dẫn; các làn điệu được phát triển phong phú hơn, có sự đan xen của lý, hò, vè. Nhờ sự linh hoạt trong cách thể hiện và nội dung gần gũi đời sống, loại hình này cũng dễ tiếp cận công chúng hơn.

Nghệ sĩ Ưu tú Dương Nữ Thùy Dung (bìa phải) và Nghệ sĩ Ưu tú Phương Phú trong một cảnh diễn vở ca kịch bài chòi Trò chơi của quỷ. Ảnh: Ngọc Nhuận

* Các nghị quyết của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, đều nhấn mạnh việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản. Nghệ thuật bài chòi đón nhận thông tin này như thế nào?

- Những chủ trương, nghị quyết của Đảng là định hướng rất quan trọng, nhưng để các giá trị văn hóa thật sự đi vào đời sống thì cần có những người trực tiếp thực hành và lan tỏa. Tôi nghĩ nghệ sĩ chính là cầu nối giữa di sản và công chúng. Với chúng tôi, mỗi buổi biểu diễn dân ca kịch bài chòi không chỉ là một chương trình nghệ thuật, mà còn là cách kể lại câu chuyện văn hóa của quê hương. Khi khán giả hiểu và yêu những làn điệu bài chòi thì di sản đó mới thật sự được gìn giữ.

Nghệ thuật truyền thống chỉ thật sự sống khi có người tiếp tục gìn giữ và sáng tạo. Với cá nhân tôi, mỗi lần đứng trên sân khấu, cất lên một câu hô bài chòi, tôi luôn cảm thấy đó không chỉ là một tiết mục nghệ thuật mà còn là một phần ký ức văn hóa của quê hương. Và tôi hy vọng những giá trị ấy sẽ tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ sau.

PHÚ HÒA