Thỏa thuận khôi phục Hormuz – Phép thử 48 giờ của Washington và Tehran

Lần đầu tiên sau nhiều tháng giao tranh và phong tỏa, các bên đều phát đi tín hiệu tích cực về triển vọng khôi phục hoạt động qua eo biển Hormuz. Hôm 4/8 (giờ địa phương), Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố, một thỏa thuận có thể đạt được “ngay trong ngày mai hoặc ngày kia”. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cũng xác nhận các cuộc đàm phán đã đạt tiến triển đáng kể.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát đi thông điệp mang tính "vừa đàm phán, vừa răn đe" với Iran. Ảnh: Reuters

Về phía Iran, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmaeil Baghaei đánh giá các cuộc trao đổi với Oman diễn ra tích cực, đồng thời làm rõ rằng các cuộc thương lượng hiện nay chỉ được tiến hành thông qua Oman, chứ không phải đàm phán trực tiếp với Mỹ.

Nếu đạt được đồng thuận, đây sẽ là bước đột phá đầu tiên kể từ khi tuyến hàng hải chiến lược này gần như bị tê liệt bởi xung đột.

Theo một báo cáo của Reuters, trước khi Mỹ và Israel tấn công Iran hôm 28/2, Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế mở. Khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên giao dịch trên thế giới từng đi qua eo biển này, song lưu lượng vận tải đã giảm xuống mức rất thấp sau các cuộc tấn công của Iran kể từ khi xung đột bùng phát.

Theo các nguồn thạo tin, phương án đang được thảo luận giữa Iran và Oman quy định các tàu đi vào Vịnh Ba Tư sẽ sử dụng tuyến hàng hải do Iran kiểm soát, trong khi các tàu rời Vịnh sẽ đi theo tuyến do Oman quản lý. Các tàu cũng sẽ phải nộp phí dịch vụ nhằm chi trả cho hoạt động bảo đảm an ninh hàng hải và bảo vệ môi trường biển.

Tuy nhiên, chính cơ chế quản lý này từng trở thành điểm gây tranh cãi lớn nhất. Tổng thống Donald Trump nhiều lần phản đối việc thu phí quá cảnh tại eo biển Hormuz. Gần nhất, ông Trump nói với Fox News, cảnh báo Iran sẽ bị tấn công rất mạnh nếu hai bên không đạt thỏa thuận.

Tờ Wall Street Journal nhận định, các tín hiệu tích cực xuất hiện không đồng nghĩa những bất đồng đã được tháo gỡ. Tờ này cho rằng đàm phán cần giải quyết được ba vấn đề lớn gồm cơ chế thu phí quá cảnh, các bảo đảm an ninh đối với tàu thương mại và phạm vi quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển Hormuz.

Các bên đều phát đi tín hiệu tích cực về triển vọng khôi phục hoạt động qua eo biển Hormuz. Ảnh: Caspianpost

Trong khi đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vẫn chưa chính thức chấp thuận đề xuất mới, làm gia tăng khả năng tiến trình có thể tiếp tục kéo dài.

Một trong những nhận định đáng chú ý nhất đến từ David des Roches, cựu Giám đốc về chính sách vùng Vịnh tại Lầu Năm Góc. Theo ông, khuôn khổ thỏa thuận nhiều khả năng sẽ nghiêng về việc Iran quản lý hoạt động trong vùng lãnh hải của mình nhưng không cản trở quyền đi lại vô hại qua vùng biển thuộc chủ quyền của Oman.

Ông đánh giá đây "có lẽ là kết quả tốt nhất có thể đạt được ở thời điểm hiện nay", bởi giải pháp này vừa giúp Iran duy trì yếu tố chủ quyền, vừa bảo đảm nguyên tắc tự do hàng hải mà cộng đồng quốc tế theo đuổi. Đây cũng là lý do Oman tiếp tục giữ vai trò trung gian quan trọng nhất trong tiến trình đàm phán.

Dù các cuộc đàm phán đang ghi nhận tiến triển, tình hình thực địa vẫn cho thấy bất kỳ thỏa thuận nào cũng sẽ phải đối mặt với phép thử lớn. Theo Aljazeera, những ngày gần đây vẫn xảy ra các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại trên các tuyến hàng hải trong khu vực.

Hôm 4/8, Trung tâm Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) cho biết một tàu hàng đã bị một vật thể không xác định bắn trúng khi đang di chuyển qua eo biển Hormuz, cách cảng Al Khasab của Oman khoảng 37 km. Công ty an ninh hàng hải Ambrey xác nhận con tàu bị hư hại, dù chưa rõ quốc tịch hay loại hàng hóa chuyên chở.

Cùng ngày, một tàu chở hàng treo cờ Ấn Độ bị đánh chìm ngoài khơi Yemen, sau khi trúng một xuồng chở thuốc nổ tại khu vực Biển Đỏ. Toàn bộ 14 thuyền viên đã được lực lượng bảo vệ bờ biển Yemen cứu sống. Bộ Ngoại giao Ấn Độ lên án vụ việc, trong khi giới chức Yemen nghi ngờ đây là một cuộc tấn công của lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn - nhóm đã nhiều lần nhắm mục tiêu vào các tàu thương mại đi qua Biển Đỏ.

Không chỉ trên biển, căng thẳng cũng lan sang Arab Saudi. Lực lượng Houthi tuyên bố đã tiến hành một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào một "mục tiêu nhạy cảm" tại sân bay Najran, để đáp trả các hoạt động quân sự của Arab Saudi tại Yemen. Nhóm này trước đó cũng tuyên bố áp đặt phong tỏa hàng hải đối với các tàu có liên hệ với Arab Saudi đi qua eo Bab el-Mandeb - cửa ngõ nối Biển Đỏ với Vịnh Aden.

Những diễn biến trên cho thấy, ngay cả khi Mỹ và Iran tiến gần hơn tới một thỏa thuận về Hormuz, các tuyến hàng hải chiến lược của Trung Đông vẫn đối mặt với nguy cơ bị gián đoạn bởi các cuộc tấn công từ những lực lượng vũ trang trong khu vực. Đây cũng là lý do giới quan sát nhận định bất kỳ thỏa thuận nào đạt được trong những ngày tới sẽ mới chỉ là bước đầu của một tiến trình ổn định an ninh hàng hải còn nhiều thách thức.

Kim Khánh