Iran 'tất tay' trong canh bạc ở eo biển Hormuz

Canh bạc đầy rủi ro

Theo đánh giá của nhiều nhà phân tích, giới lãnh đạo Iran đang coi việc kiểm soát Hormuz là đòn bẩy quan trọng nhất để đối phó với sức ép ngày càng gia tăng từ Mỹ và Israel.

Tính toán của Tehran khá rõ ràng: Nếu có thể làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ toàn cầu, giá năng lượng sẽ tăng, kéo theo sức ép lạm phát đối với các nền kinh tế lớn, đặc biệt là Mỹ. Trong bối cảnh Washington vẫn phải đối mặt với những áp lực kinh tế và chính trị trong nước, Iran kỳ vọng Nhà Trắng sẽ ưu tiên tìm kiếm giải pháp ngoại giao thay vì tiếp tục mở rộng xung đột quân sự. Đặc biệt là trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ đang đến gần, họ tin rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ buộc phải nhượng bộ.

Tàu thuyền trên eo biển Hormuz nhìn từ Musandam, Oman hồi tháng 6-2026. Ảnh: Reuters

Tuy nhiên, việc đặt toàn bộ chiến lược vào khả năng kiểm soát eo biển Hormuz là một lựa chọn đầy mạo hiểm. Đây được đánh giá là một canh bạc "được ăn cả, ngã về không". Tính toán của Tehran dựa trên giả định rằng Washington thà chấp nhận một trạng thái đối đầu kéo dài và nhiều biến động hơn là phát động một chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vô hiệu hóa năng lực gây sức ép của Iran. Mặc dù vậy, nếu đánh giá sai giới hạn chịu đựng của Mỹ, Iran không chỉ đối mặt với nguy cơ xung đột leo thang mà còn có thể tự đẩy nền kinh tế của mình vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng.

Áp lực kinh tế và những tính toán trái chiều trong nội bộ Iran

Bên trong nội bộ Iran, chiến lược đối đầu thông qua eo biển Hormuz cũng làm bộc lộ những khác biệt về quan điểm.

Theo nhiều nguồn tin quốc tế, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vẫn coi việc khống chế Hormuz là vũ khí chiến lược gây sức ép hiệu quả nhất hiện nay để duy trì khả năng răn đe sau khi chương trình hạt nhân và mạng lưới các lực lượng đồng minh trong khu vực chịu nhiều tổn thất trong thời gian qua. Sau khi chương trình hạt nhân và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm bị suy yếu nghiêm trọng bởi các đòn tấn công từ Mỹ và Israel, IRGC chọn cách khiến Washington bị sa lầy bằng việc quấy rối tàu thuyền thương mại và nhắm mục tiêu vào các khí tài quân sự của Mỹ tại vịnh Ba Tư.

Trong khi đó, phe ôn hòa lo ngại việc tiếp tục đối đầu trực diện với Mỹ sẽ khiến các lệnh trừng phạt và phong tỏa ngày càng siết chặt, đẩy nền kinh tế Iran rơi vào tình trạng khó khăn hơn. Sự khác biệt trong cách tiếp cận phản ánh bài toán mà Tehran đang phải đối mặt: Duy trì sức ép chiến lược hay ưu tiên ổn định kinh tế trong nước.

Các tổ chức tài chính quốc tế dự báo nền kinh tế Iran sẽ tiếp tục tăng trưởng âm trong năm 2026, trong khi lạm phát duy trì ở mức rất cao. Người dân nước này đang phải đối mặt với tình trạng chi phí sinh hoạt tăng mạnh, nguồn cung nhiên liệu thiếu ổn định và nhiều khó khăn do tác động của xung đột.

Một nghịch lý là Hormuz vừa là công cụ gây sức ép của Iran, vừa là tuyến đường xuất khẩu dầu quan trọng của chính nước này. Nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, Tehran cũng sẽ mất đi nguồn thu chủ lực từ xuất khẩu năng lượng. Trong khi đó, mục tiêu đẩy giá dầu lên mức đủ cao để tạo sức ép đối với các nền kinh tế lớn vẫn chưa đạt được như kỳ vọng. Dù lưu lượng dầu qua Hormuz giảm đáng kể, thị trường năng lượng thế giới vẫn duy trì khả năng chống chịu nhờ nguồn cung từ nhiều khu vực khác, lượng dự trữ chiến lược của các quốc gia tiêu thụ lớn và việc điều chỉnh các tuyến vận chuyển.

Bên cạnh đó, một số tàu thương mại vẫn tìm cách đi qua Hormuz thông qua các thỏa thuận riêng hoặc áp dụng những biện pháp khai thác đặc biệt nhằm hạn chế rủi ro. Những yếu tố này khiến tác động của chiến lược gây sức ép bằng eo biển Hormuz của Iran chưa đủ lớn để tạo ra cú sốc kéo dài đối với kinh tế toàn cầu.

Cuộc đua giành lợi thế địa chính trị chưa có hồi kết

Song song với sức ép quân sự, các bên vẫn để ngỏ khả năng tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Nhiều nguồn tin cho biết Iran và Oman đang trao đổi về khả năng thiết lập cơ chế tạm thời nhằm bảo đảm tàu thuyền có thể đi qua Hormuz an toàn. Một số quốc gia trong khu vực cũng đang thúc đẩy các nỗ lực trung gian nhằm khôi phục lưu thông hàng hải, đồng thời tạo điều kiện để Mỹ và Iran nối lại đối thoại trong thời gian tới.

Dù vậy, những bất đồng liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran, các lệnh trừng phạt và quyền kiểm soát Hormuz vẫn là những trở ngại lớn khiến tiến trình đàm phán khó đạt được đột phá trong ngắn hạn.

Ở chiều ngược lại, các quốc gia Arab vùng Vịnh cũng đang tăng tốc xây dựng các tuyến vận chuyển dầu thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào Hormuz. Nếu những dự án này được hoàn thành, lợi thế địa chiến lược mà Iran đang nắm giữ có thể suy giảm đáng kể trong những năm tới.

Một số quốc gia là khách hàng lớn của dầu mỏ Iran cũng thể hiện lập trường thận trọng khi điều chỉnh hoạt động nhập khẩu, phản ánh xu hướng đa dạng hóa nguồn cung và hạn chế rủi ro từ bất ổn địa chính trị.

Giới quan sát nhận định, cuộc cạnh tranh tại Hormuz không còn đơn thuần là vấn đề kiểm soát một tuyến hàng hải, mà đã trở thành phép thử đối với cán cân quyền lực tại Trung Đông và an ninh năng lượng toàn cầu.

Trong ngắn hạn, eo biển này vẫn sẽ là điểm nóng có khả năng tác động trực tiếp đến giá dầu, chuỗi cung ứng năng lượng và môi trường an ninh khu vực. Về lâu dài, nếu các quốc gia xuất khẩu dầu thành công trong việc phát triển những tuyến vận chuyển mới, vai trò chiến lược của Hormuz có thể sẽ dần thay đổi, kéo theo sự điều chỉnh trong tính toán của cả Iran lẫn các cường quốc liên quan.

Dù kịch bản nào xảy ra, cuộc cạnh tranh ảnh hưởng tại Hormuz được dự báo sẽ tiếp tục là một trong những biến số quan trọng nhất của địa chính trị Trung Đông trong thời gian tới, với tác động vượt ra ngoài phạm vi khu vực và ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường năng lượng toàn cầu.

QUỲNH OANH (theo The Wall Street Journal)