Thiết kế 'đôi cánh' cho thị trường tài sản số Việt Nam

Ảnh minh họa.

Đây còn còn là bước đi chuẩn bị hạ tầng cho Sàn giao dịch tài sản thực mã hóa (RWA) trong tương lai gần. Sự kết nối giữa bộ đôi sàn giao dịch mã hóa này sẽ tạo thành một cấu trúc liên kết bền vững giữa công nghệ và tài sản thực, được ví như “đôi cánh” đưa nền tài chính Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên số.

CẤU TRÚC PHÂN TẦNG HƯỚNG ĐẾN MỤC TIÊU KÉP

Trong bối cảnh Nghị quyết 05/NQ - CP đi vào thực thi cùng hàng loạt Thông tư hướng dẫn các hoạt động trên thị trường tài sản mã hóa đang được Bộ Tài chính gấp rút hoàn thiện và ban hành, thị trường tài chính Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử. Việc hình thành Sàn giao dịch tài sản mã hóa (Crypto) không đơn thuần là tạo ra một sân chơi nội địa cho các đồng tiền số mà bản chất là bước đi chiến lược kiến tạo một hệ điều hành cho nền tài chính thế hệ mới.

Thị trường tài sản mã hóa (Crypto) tuy vậy mới chỉ là phần nổi của dòng vốn kỹ thuật số, thiên về động lực thúc đổi đẩy mới sáng tạo. Để dòng vốn kỹ thuật số thực sự chảy vào nền kinh tế thực, dòng vốn này cần được kết nối trực tiếp với các tài sản thực (RWA) thông qua một sàn giao dịch tài sản thực được mã hóa (Token hóa) chuyên biệt.

Cấu trúc phân tầng này đã được một số quốc gia trên thế giới xây dựng khá hiệu quả, vừa thúc đẩy sáng tạo, vừa đảm bảo an toàn hệ thống và khơi thông dòng tiền cho phép nhà đầu tư có thể chuyển đổi linh hoạt từ các loại tiền mã hóa thanh khoản sang quyền sở hữu một phần các dự án hạ tầng giao thông, bất động sản hay năng lượng xanh trên cùng một hệ sinh thái kỹ thuật số.

BÀI HỌC TỪ NHỮNG "ĐÔI CÁNH" ĐÔNG Á

Hàn Quốc và Nhật Bản là hai ví dụ điển hình về việc sử dụng mô hình sàn tài sản mã hóa phân tầng để vừa thúc đẩy sáng tạo, vừa đảm bảo an toàn hệ thống và khơi thông dòng vốn kỹ thuật số vào nền kinh tế thực.

Hàn Quốc duy trì sự phân tách hai lớp nghiêm ngặt giữa các sàn Crypto đại chúng do tư nhân vận hành - nhà nước giám sát như Bithumb (từ 2014) hay Upbit (từ 2017) và các nền tảng sàn giao dịch chứng khoán số/tài sản thực được Token hóa (Security Token - STO/RWA) chuyên biệt như Korea Exchange (KRX) hay nền tảng thí điểm Kasa chuyên biệt là mã hóa tài sản thực là bất động sản (vận hành từ tháng 12/2019). Vào tháng 2/2023, Cơ quan Dịch vụ tài chính Hàn Quốc (FSC) đã chính thức ban hành khung pháp lý cho chứng khoán số, tạo tiền đề để Sàn GDCK Hàn Quốc (KRX) thiết lập phân khúc giao dịch STO tập trung sau khi nền tảng thí điểm Kasa đã thành công.

Lộ trình thiết kế bộ đôi sàn giao dịch mã hóa không chỉ là một xu hướng công nghệ mà là một yêu cầu chiến lược định vị lại vị thế tài chính của Việt Nam trong kỷ nguyên tài chính mã hóa.

Điểm cần học hỏi từ Hàn Quốc là sự độc lập về sàn niêm yết nhưng thống nhất về cổng thanh toán. Từ tháng 1/2018, mọi giao dịch dù là Crypto hay chứng khoán số đều phải thông qua hệ thống tài khoản “định danh” (real name accounts) kết nối trực tiếp với 06 ngân hàng thương mại lớn (K-Bank, Shinhan Bank…). Điều này giúp FSC giám sát toàn bộ dòng tiền, giảm thiểu hành vi rửa tiền theo tiêu chuẩn Lực lượng Đặc nhiệm tài chính (FATF). Sự phân biệt về hàng hóa giữa hai lớp sàn giao dịch còn thể hiện ở việc FSC yêu cầu các sàn Crypto gỡ bỏ các Token có bản chất là chứng khoán để chuyển sang giao dịch tại sàn RWA chuyên biệt, nơi được áp dụng Đạo luật Thị trường vốn, Đạo Luật Đăng ký điện tử và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn của FSC.

Nhật Bản lại chọn cách tiếp cận chuẩn hóa hạ tầng qua nền tảng phát hành dùng chung. 03 ngân hàng lớn nhất Nhật Bản (MUFG, SMBC, Muziho) đã thành lập hạ tầng blockchain Progmat vào năm 2021, thu hút hơn 200 định chế tài chính tham gia vào liên minh. Đây là hạ tầng mã hóa chung để phát hành và lưu ký Token chứng khoán (RWA) theo tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, với tổng giá trị tài sản được mã hóa cuối năm 2026 dự kiến đạt 1,5 nghìn tỷ Yên (10 tỷ USD).

Giống Hàn Quốc, Nhật Bản cũng tách biệt sàn Crypto và sàn Chứng khoán số. Tháng 12/2023, Sàn giao dịch kỹ thuật số Osaka (ODX) đã chính thức vận hành hệ thống giao dịch thứ cấp cho Security Token đầu tiên tại Nhật Bản. Việc chuẩn hóa kỹ thuật qua các đạo luật như Luật Dịch vụ Thanh toán (sửa đổi 2020) và phân tầng sàn giao dịch giúp hàng hóa trên thị trường luôn đạt tiêu chuẩn cao, được bảo đảm bởi các định chế tài chính uy tín và quản lý chặt các hành vi thao túng thị trường, đã tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong bối cảnh Nhật Bản đặt mục tiêu trở thành trung tâm tài chính số của châu Á.

ĐỀ XUẤT CHO VIỆT NAM

Để kiến tạo bộ đôi sàn giao dịch tài sản mã hóa, từ nhu cầu của Việt Nam và kinh nghiệm quốc, bài báo đề xuất các nhóm giải pháp trọng tâm cho giai đoạn 2026 - 2030 như sau:

Thứ nhất, Bộ Tài chính cần sớm ban hành Thông tư về Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho hoạt động phát hành chứng khoán số (STO) ngay trong giai đoạn 2026 - 2027. Khung pháp lý này cần xác lập rõ tính sở hữu hợp pháp đối với các tài sản thực (cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản, hạ tầng, quyền thụ hưởng dự án…) khi được chuyển đổi sang định dạng Token. Việc thí điểm sàn chứng khoán số dành riêng cho tài sản thực trong thời gian 3 - 5 năm (tương tự mô hình Kasa của Hàn Quốc hay ODX của Nhật Bản) sẽ là bước đệm cần thiết trước khi chính thức sửa đổi, bổ sung Luật Chứng khoán để hoàn thiện khung pháp lý cho chứng khoán số (chậm nhất năm 2030).

Thứ hai, thống nhất cổng định danh và thanh toán. Yêu cầu bắt buộc mọi giao dịch trên cả sàn giao dịch tài sản mã hóa (dự kiến vận hành từ quý 2/2026) và sàn chứng khoán số (trong tương lai) phải liên thông với tài khoản ngân hàng định danh qua VNeID cấp độ 2. Đây là chốt chặn để bảo vệ hệ thống tài chính quốc gia, theo hướng mô hình thành công của Hàn Quốc.

Thứ ba, xây dựng hạ tầng công nghệ dùng chung, được bảo trợ bởi các định chế ngân hàng - công nghệ uy tín trong nước, tương tự mô hình Nhật Bản. Hạ tầng kỹ thuật thống nhất này giúp các doanh nghiệp dễ dàng mã hóa tài sản, tránh tình trạng phân mảnh công nghệ và giúp các loại tài sản mã hóa liên thông được với nhau trong cả lộ trình phát triển chung của thị trường.

Thứ tư, giao vai trò bảo lãnh và tư vấn phát hành cho các định chế tài chính lớn, có uy tín kèm theo thu hút các doanh nghiệp niêm yết blue-chip phát hành chứng khoán số để huy động vốn. Sự xuất hiện của các mã Token từ những doanh nghiệp blue-chip, được bảo đảm bởi các dự án/dòng tiền/tài sản thực và sự rà soát từ các định chế tài chính uy tín sẽ là nguồn cung chất lượng cao cho thị trường, đảm bảo thu hút nhà đầu tư trong và ngoài nước. Ngoài ra, cần thiết thiết lập một bộ tiêu chuẩn đánh giá, xếp hạng tín nhiệm đối với các hàng hóa (cả tiền số và chứng khoán số) dựa trên các nhóm tiêu chí về pháp lý, tài sản bảo đảm, tính kỹ thuật và minh bạch để loại trừ các hàng hóa “rác”, đảm bảo bộ đôi sàn giao dịch thực hiện đúng chức năng thúc đẩy công nghệ và kết nối dòng vốn số với nền kinh tế thực.

Tóm lại, lộ trình thiết kế bộ đôi sàn giao dịch mã hóa không chỉ là một xu hướng công nghệ mà là một yêu cầu chiến lược định vị lại vị thế tài chính của Việt Nam trong kỷ nguyên tài chính mã hóa. Nếu sàn Crypto mang lại tốc độ và sự linh hoạt của dòng vốn và công nghệ thì sàn chứng khoán số mang lại giá trị bền vững. Khi đôi cánh này được vận hành đồng bộ, thị trường tài sản số Việt Nam chắc chắn sẽ cất cánh mạnh mẽ, minh bạch và an toàn trong kỷ nguyên mới.

Hồng Hà (chuyên gia độc lập)