Vị đắng từ mật đường bảo hiểm - Bài 3: Khoảng trống pháp lý

Không phải mâm xôi nào cũng là vàng

Bảo hiểm không xấu, bởi bản chất cốt lõi của bảo hiểm là sự sẻ chia rủi ro, là quỹ dự phòng tài chính để bảo vệ gia đình trước những biến cố như tử vong, bệnh hiểm nghèo hay tai nạn. Đó là giá trị thật và không thể phủ nhận.

Trong minh họa bảo hiểm, khoản lãi không đảm bảo lên đến gần 350 triệu đồng, gây hiểu nhầm cho người mua. Ngoài ra, sau khi đóng 15 năm, khách hàng mới rút được tiền. Tuy nhiên, mỗi năm chỉ rút được 1 lần hơn 115 triệu đồng nếu khách hàng cần rút sớm.

Vấn đề nằm ở chỗ, giá trị này đang bị “bẻ cong” trong quá trình bán hàng. Người mua thì "vơ đũa cả nắm", người bán lại có xu hướng cào bằng rủi ro để chốt hợp đồng. Hệ quả là một khoảng cách ngày càng lớn giữa kỳ vọng và thực tế. Theo số liệu thanh tra thị trường, tỷ lệ hủy hợp đồng trong năm đầu tại một số kênh phân phối qua ngân hàng từng lên tới 41% - con số phản ánh rõ mức độ “vỡ kỳ vọng” của người tham gia.

Theo các chuyên gia bảo hiểm tài chính, có ba nhóm sản phẩm hoàn toàn khác nhau đang tồn tại trên thị trường. Nhóm thứ nhất là bảo hiểm thuần bảo vệ (tử kỳ, sức khỏe). Đây là dòng sản phẩm đơn giản, minh bạch và dễ hiểu nhất. Người tham gia đóng một khoản phí để đổi lấy một mức bảo vệ lớn. Nếu không xảy ra rủi ro, khoản phí đó coi như chi phí bảo vệ - rõ ràng, sòng phẳng, không có yếu tố tích lũy hay sinh lời.

Nhóm thứ hai là bảo hiểm tích lũy (bảo hiểm giáo dục, liên kết chung). Đây là “vùng xám” và cũng là tâm điểm của phần lớn tranh chấp. Sản phẩm này kết hợp giữa bảo vệ và tiết kiệm, nhưng lại rất dễ bị tư vấn theo hướng giống gửi tiết kiệm.

Trên thực tế, nhiều hợp đồng ghi nhận 60% - 80% phí năm đầu bị khấu trừ, khiến phần tiền thực sự được đưa vào tích lũy chỉ còn khoảng 50% - 70%. Có trường hợp khách hàng đóng tới 350 triệu đồng, nhưng quyền lợi đảm bảo ban đầu chỉ khoảng 200 triệu đồng, phần tăng thêm phụ thuộc hoàn toàn vào yếu tố không đảm bảo.

Nhóm thứ ba là bảo hiểm liên kết đầu tư. Bản chất của sản phẩm này là một quỹ đầu tư tài chính có gắn kèm quyền lợi bảo vệ. Người tham gia trực tiếp chịu biến động thị trường - khi thị trường đi xuống, giá trị tài khoản có thể giảm sâu, thậm chí “bốc hơi” phần lợi nhuận tích lũy.

Không chỉ nằm ở thiết kế sản phẩm, vấn đề còn đến từ sự lệch pha trong cách hiểu. Theo chuyên gia kinh tế - tài chính Phan Dũng Khánh, trong hệ thống tài chính, các kênh được chia thành hai nhóm: Tấn công và phòng thủ.

Trong đó, các kênh chứng khoán, bất động sản, ngoại hối… thuộc nhóm tìm kiếm lợi nhuận, hướng tới mục tiêu gia tăng tài sản. Với nhóm bảo hiểm, tiền gửi hay trái phiếu lại thuộc nhóm phòng thủ, với chức năng bảo toàn và dự phòng rủi ro.

“Bảo hiểm thậm chí còn đặc thù hơn, không chỉ là công cụ tài chính mà còn là “tấm khiên” bảo vệ trước những biến cố trong cuộc sống như sức khỏe, tai nạn hay tương lai gia đình”, ông Khánh phân tích. Tuy nhiên, chính vì vị thế đặc biệt đó, bảo hiểm lại dễ bị hiểu sai. Người mua thường kỳ vọng đây là kênh sinh lời, trong khi một bộ phận tư vấn lại đưa yếu tố lợi nhuận vào để dễ bán sản phẩm.

“Bảo hiểm không phải là kênh làm giàu. Nếu kỳ vọng lợi nhuận như chứng khoán hay bất động sản, chắc chắn sẽ dẫn đến thất vọng”, ông Khánh nhấn mạnh.

Người mua như đứng trước ma trận con số, những lời tư vấn lãi suất khiến họ lầm tưởng mua bảo hiểm như tích lũy tiết kiệm. Ảnh minh họa

Ông Khánh cũng cho rằng, một đặc điểm quan trọng của bảo hiểm là lợi ích thường gia tăng theo thời gian, có thể kéo dài hàng chục năm. Tuy nhiên, cả người mua và người bán lại thường tập trung vào các kịch bản ngắn hạn hoặc tô vẽ kỳ vọng lợi nhuận, khiến bản chất dài hạn của sản phẩm bị che mờ. Từ đó, chuyên gia khuyến nghị người tham gia cần nhận diện rõ hai yếu tố cốt lõi: Bảo hiểm là công cụ bảo vệ, không phải đầu tư sinh lời; đồng thời đây là sản phẩm dài hạn, càng duy trì lâu càng phát huy giá trị.

“Hiểu đúng hai điều này sẽ giúp tránh được phần lớn vướng mắc và tranh chấp phát sinh”, ông Khánh nhận định, đồng thời cho rằng cần siết chặt hoạt động tư vấn và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc kiểm soát đội ngũ đại lý.

Một yếu tố khác ít được đề cập là dòng tiền của khách hàng không “nằm yên”. Theo báo cáo tài chính năm 2025, Prudential Việt Nam đầu tư hơn 22.552 tỷ đồng vào cổ phiếu, tổng danh mục tài chính gần 178.500 tỷ đồng, mang về hơn 12.000 tỷ đồng doanh thu tài chính.

Điều này cho thấy, phí bảo hiểm thực chất được vận hành như một dòng vốn đầu tư lớn trên thị trường. Tuy nhiên, khác với gửi tiết kiệm, lợi nhuận từ các hoạt động này không được cam kết phân bổ lại cho khách hàng.

Rủi ro thị trường là hiện hữu. Bảo Việt từng ghi nhận danh mục cổ phiếu niêm yết giảm giá với khoản lỗ tạm tính gần 150 tỷ đồng. Những dữ liệu này cho thấy, người tham gia bảo hiểm thực chất đang gián tiếp bước vào thị trường tài chính, nơi lợi nhuận luôn đi kèm rủi ro.

Lỗ hổng pháp lý và "kháng thể" cho người mua

Vì sao hàng ngàn khách hàng kêu gào bị lừa dối, nhưng khi đưa ra pháp luật, các công ty bảo hiểm vẫn luôn “đúng quy trình”? Theo các chuyên gia bảo hiểm - tài chính, câu trả lời nằm ở ba lỗ hổng lớn trong khuôn khổ pháp lý hiện hành, nơi luật cho phép "vẽ" nhưng không bắt buộc "chịu trách nhiệm".

Lỗ hổng thứ nhất đến từ bảng minh họa lãi suất. Pháp luật hiện hành cho phép doanh nghiệp thiết kế bảng minh họa với các kịch bản sinh lời giả định (thường từ 5% - 8%/năm). Bảng minh họa này trở thành công cụ bán hàng sắc bén nhất của đại lý.

Con số thực tế và minh họa không hoàn toàn giống nhau. Thế nhưng, hầu hết khách hàng khi mua bảo hiểm đều không hiểu rõ bản chất này. Ảnh minh họa

Thực tế cho thấy, đã có trường hợp khách hàng đóng hơn 354 triệu đồng, được minh họa nhận trên 490 triệu đồng, nhưng khi đáo hạn chỉ thực nhận khoảng 360 triệu đồng, cộng thêm “bảo tức đặc biệt” do công ty “làm ăn” được khoảng gần 12 triệu đồng trong 11 năm - một khoảng chênh lệch hoàn toàn hợp pháp do yếu tố “không đảm bảo”. Điều đáng nói luật không có chế tài cụ thể nếu khoảng cách giữa minh họa và thực tế quá lớn, khiến toàn bộ rủi ro kỳ vọng bị đẩy về phía người mua.

Lỗ hổng thứ hai là sự "đánh lận" giữa minh bạch trên giấy và minh bạch trong nhận thức. Doanh nghiệp luôn khẳng định đã ghi rõ cụm từ "bảo tức không đảm bảo" trong hợp đồng. Nhưng trên thực tế, các hợp đồng bảo hiểm thường dày hàng chục đến hàng trăm trang, trong đó những điều khoản quan trọng lại nằm sâu bên trong.

Một khảo sát không chính thức trong ngành cho thấy, đa số khách hàng không đọc quá 10% nội dung hợp đồng trước khi ký mà chủ yếu dựa vào lời tư vấn.

Lỗ hổng thứ ba đến từ nghệ thuật tư vấn "đúng nhưng lệch" - nơi ngay cả khái niệm thời gian cũng bị lập lờ có chủ đích. Thực tế, tư vấn viên thường nói: "Chỉ cần đóng phí 10 - 15 năm là được rút tiền". Điều này khiến khách hàng nhầm lẫn giữa thời gian đóng phí và thời hạn hợp đồng.

Thế nhưng, nhiều hợp đồng kéo dài đến 75 - 99 tuổi, nếu khách hàng dừng đóng phí sớm, hệ thống vẫn tiếp tục trừ phí rủi ro và phí quản lý hàng tháng từ giá trị tài khoản. Sau vài năm, khoản tiền tích lũy có thể bị bào mòn đáng kể.

Để tự bảo vệ mình trước khi pháp luật được hoàn thiện, chuyên gia khuyến cáo người mua cần trang bị “kháng thể” thông tin. Trước khi ký hợp đồng, cần yêu cầu tư vấn viên trả lời rõ bằng văn bản 3 câu hỏi cốt lõi: Tôi chắc chắn nhận tối thiểu bao nhiêu tiền khi đáo hạn? Phần quyền lợi nào là không đảm bảo, bao nhiêu % tiền thực sự được đầu tư trong những năm đầu? Thời hạn hợp đồng kết thúc khi tôi bao nhiêu tuổi, chi phí bị trừ nếu dừng sớm là gì?

Song song đó, cần “đại phẫu” tính minh bạch của thị trường. Đó là bắt buộc hiển thị giá trị hoàn lại tối thiểu; chuẩn hóa tài liệu theo hướng dễ hiểu và hạn chế sử dụng các tỷ lệ % dễ gây hiểu nhầm. Theo các chuyên gia, minh bạch trên giấy là chưa đủ nếu người mua vẫn không hiểu mình thực sự đang ký gì.

Bài cuối: Gỡ ‘nút thắt’ pháp lý để hồi sinh niềm tin

Bài và ảnh: Hải Yên/Báo Tin tức và Dân tộc