FiinRatings: Cuộc chơi ngành ngân hàng chuyển sang 'chọn lọc', đối mặt với áp lực vốn và thanh khoản gia tăng

Bức tranh ngành ngân hàng đang bước vào giai đoạn chuyển mình rõ nét: từ tăng trưởng nóng sang phát triển thận trọng và phân hóa sâu sắc. Báo cáo “Tâm điểm Ngành Ngân hàng 2026” của FiinRatings mới công bố cho thấy, các yếu tố như năng lực vốn, áp lực thanh khoản và khả năng đa dạng hóa nguồn thu sẽ quyết định vị thế của từng nhà băng trong chu kỳ mới.

Tín dụng phân hóa theo sức mạnh vốn

Năm 2025 ghi nhận mức tăng trưởng tín dụng ấn tượng, lên tới khoảng 19% - vượt ngưỡng mục tiêu thông thường là 15%. Động lực đến từ đầu tư hạ tầng, dòng vốn FDI, sự phục hồi của bất động sản và tiêu dùng cá nhân. Tuy nhiên, đà tăng này được dự báo khó duy trì khi bước sang năm 2026.

Với tỷ lệ tín dụng/GDP đã vượt 140%, dư địa mở rộng tín dụng không còn nhiều. Cùng với đó, các quy định siết chặt từ Ngân hàng Nhà nước như giới hạn giải ngân theo quý hay kiểm soát dòng vốn vào bất động sản sẽ góp phần làm chậm lại tốc độ tăng trưởng, đặc biệt ở các lĩnh vực rủi ro cao.

Trong bối cảnh đó, sự phân hóa giữa các ngân hàng ngày càng rõ rệt. Những tổ chức có nền tảng vốn mạnh và khả năng đáp ứng chuẩn Basel III sẽ có lợi thế mở rộng thị phần. Ngược lại, các ngân hàng quy mô nhỏ hơn buộc phải cân đối giữa tăng trưởng tín dụng, chất lượng tài sản và yêu cầu an toàn vốn.

Cơ cấu tín dụng nhìn chung ổn định, với khoảng 54% dành cho doanh nghiệp và 46% cho bán lẻ. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng có sự chênh lệch đáng kể giữa các nhóm. Các ngân hàng tư nhân lớn tiếp tục dẫn dắt thị trường với mức tăng trưởng cao ở cả hai mảng, trong khi các ngân hàng khác vẫn đang trong quá trình phục hồi sau giai đoạn khó khăn.

Áp lực vốn và thanh khoản gia tăng

Vấn đề vốn tiếp tục là điểm nghẽn then chốt của hệ thống. Dù vốn cấp 1 vẫn giữ vai trò chủ đạo, xu hướng gia tăng sử dụng vốn cấp 2 - đặc biệt thông qua phát hành trái phiếu ngày càng rõ nét ở cả ngân hàng quốc doanh và nhóm tầm trung.

Tỷ lệ an toàn vốn (CAR) duy trì ổn định nhưng không đồng đều. Các ngân hàng quốc doanh cải thiện nhờ bổ sung vốn cấp 2, trong khi nhóm tư nhân lớn chịu áp lực do tài sản rủi ro tăng nhanh. Các ngân hàng nhỏ cũng đối mặt thách thức tương tự, dù đã nỗ lực tăng vốn.

Để thích ứng, mỗi nhóm ngân hàng đang lựa chọn chiến lược riêng: khối quốc doanh ưu tiên giữ lại lợi nhuận để tăng vốn cấp 1 và kiểm soát tăng trưởng; ngân hàng tư nhân lớn linh hoạt huy động vốn qua nhiều kênh; còn các ngân hàng nhỏ đứng trước bài toán đánh đổi giữa tăng vốn cổ phần và giảm tốc tín dụng.

Thanh khoản cũng trở thành áp lực đáng kể khi tín dụng tăng nhanh hơn huy động. Sự phụ thuộc vào thị trường liên ngân hàng và kênh trái phiếu gia tăng, kéo theo sự suy giảm của các chỉ số thanh khoản. Điều này phản ánh việc nhiều ngân hàng phải sử dụng nguồn lực ngắn hạn để hỗ trợ tăng trưởng dài hạn.

Biên lãi thu hẹp, đẩy mạnh nguồn thu ngoài lãi

Trong khi tăng trưởng tín dụng chậm lại, lợi nhuận ngành ngân hàng tiếp tục đối mặt với sức ép từ biên lãi ròng (NIM) thu hẹp. Năm 2025, NIM giảm xuống khoảng 2,9% và được dự báo duy trì dưới 3% trong năm 2026 do chi phí vốn tăng và lợi suất cho vay giảm.

Để bù đắp, các ngân hàng đang đẩy mạnh khai thác nguồn thu ngoài lãi. Tỷ trọng thu nhập ngoài lãi đã tăng lên gần 24% tổng thu nhập hoạt động, với đóng góp ổn định từ phí dịch vụ và hoa hồng. Dù mảng ngoại hối và vàng có dấu hiệu chững lại, các nguồn thu khác vẫn giữ vai trò trụ cột.

Triển vọng năm 2026 cho thấy dư địa tăng trưởng của mảng này còn lớn. Sự phát triển của thị trường chứng khoán, hoạt động phát hành trái phiếu doanh nghiệp và nhu cầu tài trợ hạ tầng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy các dịch vụ như môi giới, đại lý phát hành, bảo lãnh và thư tín dụng.

Bên cạnh đó, việc cải thiện khung pháp lý trong xử lý nợ xấu đang hỗ trợ tích cực cho ngành. Hoạt động thu hồi nợ, xử lý tài sản đảm bảo và các khoản thu một lần gia tăng, góp phần củng cố nguồn thu và giảm áp lực dự phòng.

Lợi nhuận phân hóa, cuộc chơi dài hơi

Dù có những điểm sáng từ nguồn thu ngoài lãi và kiểm soát chi phí, lợi nhuận toàn ngành vẫn chịu áp lực. Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) giảm nhẹ, phản ánh môi trường kinh doanh kém thuận lợi hơn.

Sự phân hóa tiếp tục là xu hướng chủ đạo. Các ngân hàng tư nhân lớn có khả năng duy trì NIM nhờ lợi thế CASA, trong khi ngân hàng quốc doanh chịu áp lực từ các chính sách hỗ trợ lãi suất. Nhóm còn lại sẽ phụ thuộc nhiều vào năng lực khai thác khách hàng bán lẻ và phát triển dịch vụ.

Tổng thể, năm 2026 đánh dấu giai đoạn chuyển đổi của ngành ngân hàng: tăng trưởng không còn là mục tiêu duy nhất, thay vào đó là bài toán cân bằng giữa hiệu quả, an toàn và bền vững. Trong cuộc chơi mới, lợi thế sẽ thuộc về những ngân hàng có nền tảng vốn vững, quản trị rủi ro tốt và khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi của thị trường.

Hà Châu