Thi vào lớp 10: Gốc rễ áp lực không dừng ở số môn thi

Thí sinh trong kỳ thi vào lớp 10 tại Hà Nội năm 2026. Ảnh: Đinh Hà.

Gần đây, Bộ GD&ĐT lấy ý kiến Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng về phương án chỉ dùng Ngữ văn, Toán nếu thi tuyển vào lớp 10. Nhiều ý kiến đồng tình, cho rằng việc gói gọn kỳ thi trong 2 môn sẽ giảm áp lực, căng thẳng cho học sinh và phụ huynh.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên gia, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Uỷ viên Uỷ ban Văn hoá và Xã hội của Quốc hội, nhận định việc cắt giảm số môn thi mới chỉ là giải pháp trước mắt, bởi gốc rễ của áp lực không nằm chủ yếu ở việc thi 2 hay 3 môn.

Kỳ thi chỉ là nơi bộc lộ áp lực

Trao đổi với Tri Thức - Znews, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng cần phân biệt rõ áp lực của việc phải học thêm một môn thi với áp lực cạnh tranh để có một chỗ học.

Về lý thuyết, giảm số môn thi có thể làm nhẹ bớt khối lượng ôn tập cho học sinh, nhưng chưa chắc làm giảm đáng kể áp lực tuyển sinh lớp 10. Bởi lẽ, gốc rễ của áp lực nằm ở sự chênh lệch giữa nhu cầu học tập của học sinh với khả năng đáp ứng của hệ thống trường THPT công lập, nhất là tại các đô thị lớn và những địa bàn có tốc độ tăng dân số cơ học cao.

Khi số chỗ học còn hạn nhưng số học sinh dự tuyển lớn, mức độ cạnh tranh vẫn rất cao. Việc thu hẹp số môn thi vì thế không làm hạ nhiệt kỳ thi, thậm chí còn đẩy cuộc đua căng thẳng hơn khi chỉ tập trung vào hai môn Toán và Ngữ văn.

Mặt khác, bà Nga chỉ ra áp lực cũng đến từ tâm lý chuộng trường công của nhiều gia đình. Sự chênh lệch về chất lượng, học phí và mức độ thuận tiện giữa các loại hình trường cũng khiến phụ huynh và học sinh khó có được những lựa chọn thực sự bình đẳng.

Ở góc độ rộng hơn, theo đại biểu Quốc hội, áp lực còn bắt nguồn từ việc phân luồng sau THCS chưa thực sự hiệu quả. Giáo dục nghề nghiệp chưa đủ sức hấp dẫn; thông tin hướng nghiệp còn hình thức; cơ hội học tập tiếp nối và chuyển đổi giữa các lộ trình chưa thật sự linh hoạt. Vì vậy, nhiều gia đình vẫn có tâm lý bằng mọi giá phải vào lớp 10 công lập.

“Nói cách khác, kỳ thi chỉ là nơi áp lực bộc lộ rõ nhất, chứ không phải là nguyên nhân duy nhất tạo ra áp lực”, bà Nga nhấn mạnh.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng kỳ thi chỉ là nơi áp lực bộc lộ rõ nhất, chứ không phải là nguyên nhân duy nhất tạo ra áp lực. Ảnh: NVCC.

Giải quyết đúng gốc

Từ những phân tích trên, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng để giải quyết triệt để bài toán áp lực tuyển sinh lớp 10, trước hết cần bảo đảm đủ chỗ học phù hợp với sự gia tăng dân số và nhu cầu thực tế của từng địa bàn.

Việc quy hoạch mạng lưới trường lớp phải đi trước một bước, gắn với quy hoạch đô thị, khu công nghiệp, khu dân cư mới; đồng thời ưu tiên đầu tư xây dựng, mở rộng trường THPT công lập tại những nơi thường xuyên thiếu chỗ học.

“Không thể để tốc độ xây dựng nhà ở và gia tăng dân số nhanh hơn quá xa tốc độ phát triển trường lớp”, đại biểu nói.

Bên cạnh đó, bà Nga cho rằng cần nâng chất lượng đồng đều hơn giữa các trường và các loại hình giáo dục. Nếu trường ngoài công lập có chất lượng tốt, mức học phí hợp lý và được hỗ trợ tiếp cận đất đai, tín dụng, cơ sở vật chất thì sẽ trở thành một lựa chọn tích cực, chứ không phải lựa chọn bất đắc dĩ.

Cùng với đó, công tác phân luồng và hướng nghiệp phải được đổi mới thực chất. Giáo dục nghề nghiệp phải được đầu tư để trở thành con đường có chất lượng, có khả năng liên thông, có triển vọng việc làm và thu nhập rõ ràng. Chỉ khi mỗi lộ trình đều mở ra cơ hội phát triển, xã hội mới giảm bớt tâm lý "bằng mọi giá phải vào THPT công lập".

Cuối cùng, ngành giáo dục cần thay đổi cách đánh giá hiệu quả chính sách. Thay vì chỉ nhìn vào số môn thi được cắt giảm, việc đánh giá phải dựa trên những chỉ số thực chất hơn: Tỷ lệ học sinh có chỗ học phù hợp, gánh nặng chi phí của gia đình, khoảng cách chất lượng giữa các trường, hiệu quả phân luồng và mức độ căng thẳng của của học sinh.

“Giải quyết đúng ‘gốc’ là làm cho học sinh có nhiều con đường học tập chất lượng và có giá trị tương đương, chứ không chỉ làm cho một kỳ thi vốn rất cạnh tranh trở nên ngắn hơn”, bà Nga nhấn mạnh.

Đại biểu Quốc hội giữ thành phần đánh giá thứ ba trong kỳ thi lớp 10 nhưng đổi cách đánh giá. Ảnh minh họa: Đinh Hà.

Phương thức nào hợp lý?

Đề xuất thêm về phương thức tuyển sinh, đại biểu Quốc hội cho rằng không nhất thiết phải duy trì “môn thi thứ ba” theo đúng hình thức hiện nay, nhưng rất cần duy trì một “thành phần đánh giá thứ ba”.

Theo đó, ngành giáo dục có thể thể nghiên cứu phương án giữ Toán và Ngữ văn vẫn là hai môn thi chính. Bên cạnh đó là một bài đánh giá ngắn, theo hướng tích hợp hoặc đánh giá năng lực, bao quát một số lĩnh vực như ngoại ngữ, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội.

Bài đánh giá này không nên đi sâu vào kiến thức đánh đố, không tạo ra một chương trình luyện thi riêng mà chủ yếu kiểm tra những kiến thức, kỹ năng nền tảng mà một học sinh hoàn thành chương trình THCS cần có.

Một phương án khác là kết hợp kết quả thi Toán, Ngữ văn với kết quả đánh giá quá trình học tập ở THCS. Tuy nhiên, phương án này phải bảo đảm công bằng, hạn chế bệnh thành tích và tình trạng "làm đẹp" hồ sơ.

Ngoài ra, đại biểu cũng lưu ý bất kỳ phương án tuyển sinh nào được chọn cũng cần giữ tính ổn định, minh bạch và phải được công bố từ sớm để nhà trường, phụ huynh và học sinh chủ động chuẩn bị.

Ngọc Bích